TS. Nguyễn Thị Hương Giang, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ, Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng trở thành động lực chủ yếu của tăng trưởng kinh tế, phụ nữ cần được nhìn nhận như một lực lượng chiến lược trong quá trình phát triển đất nước. Không chỉ tham gia nghiên cứu, đội ngũ nữ trí thức đang đứng trước cơ hội đảm nhận vai trò kiến tạo, dẫn dắt đổi mới sáng tạo và chuyển hóa tri thức thành các giá trị phục vụ xã hội.

Thông điệp này được TS. Nguyễn Thị Hương Giang, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ, Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhấn mạnh tại Hội thảo quốc tế “Nữ khoa học hướng tới thị trường: Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ nữ khoa học Việt Nam trong nền kinh tế xanh, kinh tế số”.

Theo TS. Nguyễn Thị Hương Giang, Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới khi mô hình tăng trưởng ngày càng dựa nhiều hơn vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh đó, việc phát huy hiệu quả nguồn lực trí tuệ của xã hội, đặc biệt là đội ngũ nữ trí thức, có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Bà cho biết Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030, được ban hành theo Quyết định số 569/QĐ-TTg năm 2022, đã khẳng định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là quốc sách hàng đầu. Đến năm 2026, Chính phủ tiếp tục điều chỉnh chiến lược theo Quyết định số 604/QĐ-TTg nhằm đáp ứng yêu cầu của bối cảnh phát triển mới.

Điểm đáng chú ý nhất của lần điều chỉnh này không nằm ở việc thay đổi các chỉ tiêu định lượng mà ở sự chuyển dịch tư duy phát triển. Nếu trước đây trọng tâm là xây dựng tiềm lực khoa học và công nghệ thì nay khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được đặt ở vị trí trung tâm của tăng trưởng kinh tế. Hoạt động nghiên cứu không chỉ hướng tới tạo ra tri thức mới mà còn phải giải quyết các bài toán thực tiễn, đáp ứng nhu cầu của thị trường và tạo ra giá trị cho xã hội.

Chiến lược cũng xác định các lĩnh vực công nghệ chiến lược cần ưu tiên phát triển gồm trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới và năng lượng sạch. Đây được xem là những lĩnh vực có khả năng tạo ra đột phá về năng suất lao động và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp được xác định là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Doanh nghiệp không chỉ tiếp nhận kết quả nghiên cứu mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình đầu tư nghiên cứu, phát triển công nghệ và thương mại hóa sản phẩm. Điều này đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ hơn giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp nhằm rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường.

Một nội dung quan trọng khác là phát triển hạ tầng số và dữ liệu. Theo TS. Nguyễn Thị Hương Giang, năng lực tính toán, hạ tầng dữ liệu quốc gia, các nền tảng số dùng chung và cơ chế quản trị hiện đại sẽ tạo nền tảng cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế số trong giai đoạn tới.

Những thay đổi trong chiến lược được phản ánh qua các mục tiêu cụ thể đến năm 2030, như nâng tỷ trọng đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế từ trên 50% lên trên 55%; tổng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển đạt tối thiểu 2% GDP.

Đáng chú ý, lần đầu tiên các mục tiêu liên quan đến kinh tế số, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và năng lực nghiên cứu AI được đưa vào chiến lược. Theo đó, kinh tế số được kỳ vọng đóng góp tối thiểu 30% GDP; ít nhất 30% kết quả nghiên cứu được thương mại hóa; Việt Nam phấn đấu nằm trong nhóm ba quốc gia dẫn đầu ASEAN về nghiên cứu AI và thu hút khoảng 1.000 lượt trí thức Việt Nam ở nước ngoài tham gia hoạt động khoa học, công nghệ mỗi năm.

TS. Nguyễn Thị Hương Giang, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ, Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Theo TS. Nguyễn Thị Hương Giang, để hiện thực hóa những mục tiêu này, cần có cách tiếp cận mới đối với vai trò của phụ nữ trong khoa học và công nghệ. Phụ nữ không chỉ là lực lượng tham gia nghiên cứu mà cần được trao cơ hội trở thành những người kiến tạo, dẫn dắt, chuyển giao và lan tỏa tri thức vào đời sống kinh tế - xã hội.

Hiện nay, đội ngũ Nữ trí thức đã có nhiều đóng góp trong các lĩnh vực như y sinh, nông nghiệp, môi trường, giáo dục, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Bên cạnh năng lực chuyên môn, phụ nữ còn có lợi thế về tư duy liên ngành, khả năng kết nối cộng đồng và tinh thần trách nhiệm xã hội những yếu tố ngày càng quan trọng khi khoa học và công nghệ phải gắn chặt với các vấn đề thực tiễn.

TS. Nguyễn Thị Hương Giang cho rằng nghiên cứu khoa học cần chuyển từ tư duy hoàn thành nhiệm vụ sang giải quyết các bài toán của thị trường và xã hội. Kết quả nghiên cứu không nên dừng lại ở các công bố khoa học hay báo cáo nghiệm thu mà cần được chuyển hóa thành sản phẩm, công nghệ, dịch vụ và giải pháp phục vụ phát triển.

“Thị trường là nơi kiểm chứng giá trị của tri thức”, bà nhấn mạnh. Muốn vậy, cần hình thành chuỗi liên kết hoàn chỉnh từ nghiên cứu, bảo hộ sở hữu trí tuệ, thử nghiệm, kiểm định công nghệ đến kết nối doanh nghiệp, nhà đầu tư và phát triển thị trường trong nước và quốc tế. Trong chuỗi giá trị đó, các nhà khoa học nữ có thể giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Theo TS. Nguyễn Thị Hương Giang, kinh tế xanh là lĩnh vực thể hiện rõ vai trò của phụ nữ. Nhiều nhà khoa học nữ đang tham gia nghiên cứu về giảm phát thải khí nhà kính, kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp xanh, bảo tồn đa dạng sinh học, an ninh nguồn nước, năng lượng sạch và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Sự nhạy cảm với các vấn đề xã hội, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng kết nối cộng đồng giúp phụ nữ tạo ra những giá trị riêng trong việc xây dựng các giải pháp phát triển bền vững. Đây cũng là những phẩm chất phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế xanh và mô hình phát triển bao trùm.

Trong lĩnh vực kinh tế số, bà cho rằng phụ nữ cần tiến xa hơn vai trò người sử dụng công nghệ để trở thành người làm chủ công nghệ, người kiến tạo công nghệ và lãnh đạo đổi mới sáng tạo. Các lĩnh vực như AI, bán dẫn, dữ liệu lớn, an ninh mạng, công nghệ sinh học và công nghệ y tế sẽ mở ra nhiều cơ hội phát triển cho đội ngũ nữ khoa học trong thời gian tới.

Để phụ nữ phát huy đầy đủ tiềm năng, TS. Nguyễn Thị Hương Giang đề xuất xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, bắt đầu từ việc phát hiện và bồi dưỡng tài năng nữ trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược; phát triển các quỹ hỗ trợ nghiên cứu có lồng ghép yếu tố bình đẳng giới; xây dựng mạng lưới cố vấn kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Cùng với đó là các cơ chế hỗ trợ sở hữu trí tuệ, thử nghiệm công nghệ, định giá tài sản trí tuệ, phát triển thị trường và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Việc hình thành mạng lưới nữ cố vấn, nữ doanh nhân công nghệ và nữ lãnh đạo đổi mới sáng tạo sẽ góp phần hỗ trợ thế hệ trẻ theo đuổi các ngành STEM, đồng thời xây dựng cộng đồng đổi mới sáng tạo đa dạng và bền vững hơn.

Theo TS. Nguyễn Thị Hương Giang, bình đẳng giới cần được lồng ghép sâu hơn trong các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đặc biệt ở các lĩnh vực công nghệ chiến lược, kinh tế xanh và chuyển đổi số. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo về sở hữu trí tuệ, xây dựng mô hình kinh doanh, tiêu chuẩn hóa sản phẩm, huy động vốn đầu tư và kỹ năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu cho đội ngũ nữ khoa học.

“Nếu được hỗ trợ đúng cách, kết nối đúng mạng lưới và trao cơ hội đúng tầm, các nhà khoa học nữ Việt Nam sẽ không chỉ góp phần thực hiện Chiến lược quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030 mà còn trở thành lực lượng tiên phong trong kiến tạo kinh tế xanh, kinh tế số, kinh tế tri thức và mô hình phát triển bền vững cho Việt Nam”, TS. Nguyễn Thị Hương Giang khẳng định.