Nhắc đến Côn Đảo, nhiều người thường nghĩ tới những nhà tù từng ghi dấu một giai đoạn lịch sử đặc biệt, những bãi biển xanh trong hay cung đường ven biển hoang sơ. Thế nhưng, quần đảo nằm ngoài khơi phía Nam này còn có một giá trị thiên nhiên ít được chú ý hơn: đây là nơi rùa biển tìm về bờ cát để sinh sản, tiếp nối một vòng đời đã tồn tại qua hàng triệu năm tiến hóa.

Từ ngày 1/7/2025, toàn bộ huyện Côn Đảo trước đây trở thành đặc khu Côn Đảo, đơn vị đặc khu duy nhất trong số 168 đơn vị cấp xã của TP.HCM. Quần đảo gồm 16 hòn đảo lớn nhỏ với tổng diện tích gần 76 km², trong đó Côn Sơn là đảo chính và lớn nhất. Nghĩa là thành phố đông dân nhất cả nước nay có thêm một vùng biển đảo, nơi mỗi đêm mùa hè vẫn có những con rùa mẹ nặng hàng chục ký lặng lẽ bò lên bãi cát làm tổ.

Không phải ngẫu nhiên Côn Đảo được xem là một trong những địa điểm quan trọng nhất đối với công tác bảo tồn rùa biển tại Việt Nam. Qua nhiều thập kỷ, lực lượng kiểm lâm và các đơn vị bảo tồn vẫn duy trì việc tuần tra bãi cát, tìm kiếm tổ trứng, bảo vệ quá trình ấp nở và hỗ trợ rùa con trở về đại dương. Những nỗ lực ấy đang cho thấy kết quả đáng chú ý.

Hòn đảo nơi hàng trăm rùa mẹ tìm về bãi cát mỗi năm

Theo số liệu do Mạng lưới Bảo tồn rùa biển Ấn Độ Dương và Đông Nam Á, gọi tắt là IOSEA, công bố, giai đoạn 1993 tới 2025 ghi nhận xu hướng gia tăng rõ rệt về số rùa mẹ lên bãi đẻ tại Côn Đảo. Nếu trong giai đoạn 1993 tới 2007, trung bình mỗi năm có khoảng 290 rùa mẹ lên bờ làm tổ, thì con số này tăng lên khoảng 580 cá thể mỗi năm trong giai đoạn 2008 tới 2025. Tức là sau khoảng mười lăm năm, số rùa mẹ tìm về đã tăng gấp đôi.

Đáng chú ý, năm 2025, Côn Đảo ghi nhận 987 rùa mẹ lên bãi đẻ, mức cao nhất trong chuỗi thống kê kéo dài hơn ba thập kỷ. Cùng năm, hơn 217.000 rùa con được ấp nở và thả về biển, cũng lập kỷ lục trong dữ liệu được công bố.

Năm 2025, Côn Đảo ghi nhận 987 rùa mẹ lên bãi đẻ, mức cao nhất trong chuỗi thống kê kéo dài hơn ba thập kỷ. Ảnh: Lê Bảo An

Vào mùa sinh sản, những bãi cát tại Côn Đảo trở thành địa điểm quan trọng trong hành trình của rùa biển. Theo báo cáo quốc gia Việt Nam năm 2024 gửi IOSEA, Vườn quốc gia Côn Đảo có 14 bãi đẻ với tổng diện tích khoảng 24 ha. Một số bãi quan trọng nằm trên các đảo nhỏ quanh đảo Côn Sơn, trong đó có Hòn Bảy Cạnh, địa điểm thường được nhắc đến trong các hoạt động bảo tồn rùa biển.

Rùa mẹ thường lên bờ vào ban đêm, chọn vị trí thích hợp trên bãi cát rồi đào hố để đẻ trứng. Sau khi hoàn tất, chúng lấp cát và quay trở lại biển. Những tổ trứng này tiếp tục được theo dõi, bảo vệ để hạn chế nguy cơ bị tác động bởi động vật săn mồi, con người hoặc điều kiện môi trường bất lợi.

Mùa sinh sản tại Côn Đảo thường kéo dài từ tháng 4 đến tháng 11, cao điểm vào khoảng tháng 5 đến tháng 9. Tuy nhiên, rùa biển vẫn có thể lên bãi đẻ ngoài khoảng thời gian này. Vì vậy, công tác tuần tra và bảo vệ tổ trứng không chỉ diễn ra trong một vài tháng ngắn ngủi.

Hơn 2,2 triệu rùa con đã được thả về biển

Đằng sau những con số về rùa mẹ lên bãi đẻ là quá trình bảo tồn bền bỉ kéo dài nhiều năm. Theo thống kê của Vườn quốc gia Côn Đảo được công bố năm 2024, trong giai đoạn 1993 tới 2023, lực lượng bảo tồn đã ghi nhận hơn 11.600 lượt rùa mẹ lên bãi làm tổ, gần 2,9 triệu trứng được cứu hộ, di dời và đưa vào quy trình ấp nở. Công việc không đơn giản chỉ là tìm thấy một tổ trứng rồi chờ rùa con nở. Các tổ rùa cần được theo dõi và bảo vệ, khi cần thiết trứng được di dời đến khu vực ấp an toàn hơn. Sau khi nở, rùa con được hỗ trợ trở về biển dưới sự giám sát của lực lượng bảo tồn.

Tỷ lệ sống sót của rùa con đến tuổi sinh sản là 1/1000, nên rùa biển rất cần được bảo vệ. Ảnh: Lê Bảo An

Một trường hợp đặc biệt được ghi nhận vào tháng 12/2024 là rùa ôliu, loài rùa biển có tên khoa học Lepidochelys olivacea, lên bãi Đất Dốc đẻ 98 trứng. Cá thể rùa mẹ nặng khoảng 50 kg sau đó được đội cứu hộ theo dõi và hỗ trợ trở lại biển an toàn. Sự kiện này đáng chú ý bởi rùa ôliu ít phổ biến hơn rùa xanh tại các bãi đẻ ở Côn Đảo.

Mỗi con số trong thống kê ấy đều là kết quả của những đêm thức trắng trên bãi cát. Việc duy trì được các bãi đẻ an toàn, bảo vệ tổ trứng và đưa rùa con trở về đại dương là đóng góp cụ thể của Côn Đảo vào nỗ lực bảo tồn sinh vật biển của cả khu vực.

Các tháng 7, 8 và 9 là cao điểm mùa sinh đẻ của rùa ở Côn Đảo. Ảnh: Lê Bảo An

Dưới làn nước là 1.800 ha san hô và những con bò biển

Giá trị thiên nhiên của Côn Đảo không chỉ nằm ở những bãi cát nơi rùa biển sinh sản.

Theo mạng lưới IOSEA, diện tích rạn san hô tại vùng biển Côn Đảo vào khoảng 1.800 ha, còn thảm cỏ biển chiếm khoảng 1.040 ha. Cộng lại là gần 2.900 ha hệ sinh thái nằm dưới mặt nước, rộng hơn cả phần đảo nổi mà du khách vẫn đi lại hằng ngày.

San hô Côn Đảo. Ảnh: Nguyễn Văn Vững

Chính những thảm cỏ biển ấy là nơi kiếm ăn của bò biển, hay còn gọi là dugong, một loài thú biển quý hiếm. Ở nhiều vùng biển trên thế giới, loài này đã vắng bóng dần. Riêng tại Côn Đảo, chúng vẫn tìm về, và đó là dấu hiệu rõ nhất cho thấy thảm cỏ biển nơi đây còn khỏe mạnh.

Vườn quốc gia Côn Đảo được thành lập năm 1993, có tổng diện tích gần 20.000 ha theo hồ sơ Ramsar, bao gồm khoảng 6.000 ha đất liền và 14.000 ha vùng biển. Nơi đây có sự đan xen của rừng nhiệt đới trên đảo, rừng ngập mặn, bãi triều, thảm cỏ biển và các rạn san hô.

Cột san hô khổng lồ ở Côn Đảo. Ảnh: Ngô Trần Hải An

Những danh hiệu quốc tế mà Côn Đảo đang giữ

Năm 2013, Vườn quốc gia Côn Đảo được công nhận là khu Ramsar thứ sáu của Việt Nam, danh hiệu dành cho những vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Hồ sơ Ramsar ghi nhận hệ sinh thái nơi đây có nhiều loại sinh cảnh ven biển và biển nông, tạo môi trường sống cho các loài sinh vật có giá trị bảo tồn.

Mới nhất, vào tháng 9/2025, Vườn quốc gia Côn Đảo được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế, tức IUCN, đưa vào Danh lục Xanh, hệ thống ghi nhận những khu bảo tồn được quản lý hiệu quả trên toàn cầu. Đây là sự ghi nhận ở cấp quốc tế dành cho cách Việt Nam gìn giữ vùng biển đảo này.

Thả rùa về biển tại Côn Đảo. Ảnh: Sưu tầm

Sự phong phú của các hệ sinh thái cũng giúp Côn Đảo trở thành nơi có giá trị đối với nghiên cứu khoa học, bảo tồn đa dạng sinh học và du lịch sinh thái. Du khách đến đây không chỉ có thể khám phá rừng, biển hay các bãi tắm mà còn có cơ hội tìm hiểu những hoạt động bảo tồn được tổ chức theo quy định của vườn quốc gia.

Từ những bãi cát nơi rùa mẹ âm thầm làm tổ trong đêm đến các rạn san hô và thảm cỏ biển dưới làn nước xanh, Côn Đảo cho thấy một diện mạo khác bên cạnh câu chuyện lịch sử quen thuộc. Gần 1.000 rùa mẹ tìm về trong một năm, hơn 217.000 rùa con được đưa ra biển, và một danh hiệu quốc tế vừa được trao, tất cả đều nói lên một điều: vùng biển đảo này đang được gìn giữ đúng cách.

Nguồn tham khảo: Mạng lưới Bảo tồn rùa biển Ấn Độ Dương và Đông Nam Á, Vườn quốc gia Côn Đảo, IUCN, hồ sơ Ramsar.