“Gia đình gốc” và “truyền tải liên thế hệ” vốn là những thuật ngữ trong tâm lý học. Khái niệm thứ nhất chỉ môi trường trưởng thành của một cá nhân trước khi bước vào tuổi trưởng thành; khái niệm thứ hai nhấn mạnh ảnh hưởng của tương tác gia đình thời thơ ấu đối với tính cách và hành vi sau này.

Mục đích ban đầu của những khái niệm này là giúp chúng ta hiểu quá khứ, chấp nhận bản thân, hàn gắn mối quan hệ gia đình, chứ không phải để phân định đúng – sai hay truy cứu trách nhiệm người thân. Giới tâm lý học luôn nhấn mạnh: gia đình gốc chỉ là “màu nền” của sự trưởng thành, không quyết định hoàn toàn cuộc đời. Sự tự nhận thức sau khi trưởng thành, những lựa chọn chủ động và trải nghiệm sống hoàn toàn có thể giúp con người hóa giải tiếc nuối, phá vỡ cái gọi là “vòng lặp tổn thương”.

Thế nhưng khi khái niệm này rời khỏi lĩnh vực chuyên môn và tràn vào không gian dư luận, nó dần lệch khỏi ý nghĩa chữa lành ban đầu. Trên mạng xã hội, “gia đình gốc” gần như trở thành từ đồng nghĩa với “bất hạnh”, là nơi để nhiều người trút cảm xúc, né tránh trưởng thành, thậm chí biến thành một cuộc đối đầu âm thầm giữa hai thế hệ.

Trên các nền tảng video ngắn và mạng xã hội, “thuyết tội lỗi của gia đình gốc” ngày càng lan rộng: thất bại trong công việc thì trách cha mẹ không tạo nền tảng, tình cảm trắc trở thì đổ cho tuổi thơ thiếu yêu thương, tính cách hướng nội, trì hoãn, sợ xã hội, thậm chí cả những cơn cáu gắt nhỏ… cũng đều quy về lỗi của cha mẹ.

Những vấn đề vốn phức tạp của cuộc đời bị đơn giản hóa thô bạo thành: “tất cả đều là lỗi của bố mẹ”. Một khái niệm tâm lý nghiêm túc lại bị biến thành “tấm khiên vạn năng” để né tránh việc tự trưởng thành.

“Cảm giác tự ti của tôi là do mẹ hay chỉ trích từ nhỏ”,

“Tôi không dám kết hôn vì đã thấy cuộc hôn nhân không hạnh phúc của bố mẹ”…

Những lời trút giận như vậy khiến khái niệm này ngày càng xa rời mục đích ban đầu. Nghiên cứu tâm lý cho thấy: ngay cả những con khỉ con có xu hướng lo âu cao do di truyền, nếu được nuôi dưỡng bởi khỉ mẹ ổn định cảm xúc, vẫn có thể phát triển khả năng xã hội bình thường. Điều đó chứng minh rằng ảnh hưởng của gia đình gốc không phải là không thể thay đổi. Nhưng dư luận mạng lại đẩy vấn đề này đến cực đoan.

Một số người trẻ nhờ cái “nhãn” này mà có được sự an ủi tâm lý tạm thời, trong khi cha mẹ lại bị “ma quỷ hóa” một cách phiến diện. Chỉ cần có sơ suất trong giáo dục cũng bị gán mác “gây tổn thương”, khiến họ rơi vào tự trách và lo âu.

Anh Phùng, 35 tuổi, nhiều năm nhảy việc, sống độc thân, cho rằng mọi bất thuận trong đời đều bắt nguồn từ cách giáo dục mang tính hạ thấp của cha mẹ.

“Ngày nhỏ thi 98 điểm cũng bị mắng là chưa đủ tốt, sự tự ti này đã ăn sâu vào xương tủy.”

Giữ chặt niềm tin đó, hai năm gần đây anh gần như cắt đứt liên lạc với cha mẹ, cố tình tránh về nhà vào dịp lễ Tết. Dù cha mẹ chủ động xin lỗi và muốn hàn gắn, anh vẫn khép kín, cho rằng tổn thương là không thể đảo ngược. Những người thân ruột thịt đáng lẽ gắn bó lại trở nên lạnh lẽo, xa cách vì sự cố chấp cực đoan này.

Tiểu Lâm, một cô gái thế hệ 2000 mới đi làm, thường phàn nàn rằng cha mẹ không biết đồng cảm, không giỏi biểu đạt tình cảm, khiến cô thiếu sự khích lệ từ nhỏ và thiếu kết nối khi trưởng thành. Cô dùng những tiêu chuẩn nuôi dạy con “khoa học” hiện đại để phê phán cha mẹ là “không đạt yêu cầu”, nhưng quên rằng cha mẹ lớn lên trong thời kỳ thiếu thốn vật chất, đã dốc hết sức lực để nuôi gia đình, cho cô ăn học nên người.

Những hạn chế về nhận thức và cách thể hiện vụng về của thế hệ trước không phải là cố ý gây tổn thương, mà đơn giản là không biết cách nói lời yêu thương. Sự hiểu lầm giữa hai thế hệ ngày càng chồng chất, khiến bầu không khí gia đình luôn căng thẳng, nặng nề.

Việc lạm dụng khái niệm “gia đình gốc” một cách phiến diện đang dựng lên một bức tường vô hình giữa hai thế hệ. Mọi lời nói, hành động của cha mẹ đều bị diễn giải quá mức; những thiếu sót trong cách nuôi dạy bị phóng đại vô hạn. Mối quan hệ vốn thân mật trở thành sự đối đầu dè dặt.

Cha mẹ trở nên thận trọng, không dám bộc lộ cảm xúc thật; con cái lại mắc kẹt trong vai “nạn nhân”, liên tục nhai lại nỗi đau, từ chối giao tiếp và hòa giải.

Điều này không chỉ bào mòn tình thân quý giá, mà còn cản trở sự trưởng thành thật sự của mỗi người.

Ý nghĩa ban đầu của tâm lý học là giúp ta hiểu rõ con đường đã qua, buông bỏ quá khứ và bước tiếp nhẹ nhàng hơn. Nhưng khi ta đổ mọi tiếc nuối lên cha mẹ, thực chất là đang từ bỏ quyền làm chủ cuộc đời, tự trói mình trong xiềng xích của quá khứ.

Sự chữa lành thực sự cần đến sự bao dung từ cả hai phía:

Con cái cần nhìn thấy sự bình thường và giới hạn của cha mẹ, hiểu rằng họ cũng là sản phẩm của thời đại và hoàn cảnh. Cha mẹ cũng cần đến gần hơn với thế giới nội tâm của con, tôn trọng ranh giới của con.

Việc dán nhãn phiến diện và đối đầu lẫn nhau chỉ khiến cánh cửa hòa giải đóng lại hoàn toàn.

Nhìn nhận ảnh hưởng của gia đình gốc không có nghĩa là phủ nhận cha mẹ hay chìm đắm trong quá khứ. Hiểu những thiếu sót trong quá trình trưởng thành cũng không phải để truy cứu trách nhiệm, mà là để buông bỏ chấp niệm và bước tiếp nhẹ nhàng hơn.

Nhận thức lành mạnh về gia đình gốc là: chấp nhận quá khứ không hoàn hảo, giải tỏa những tiếc nuối, và chịu trách nhiệm cho sự chữa lành của chính mình.

Thế hệ cha mẹ có thể không hiểu “giá trị cảm xúc”, nhưng họ đã trao cho con tất cả những gì mình có. Họ cũng là những người lần đầu làm cha mẹ, mang theo những tổn thương của riêng mình, yêu con theo cách vụng về nhất.

Sự trưởng thành thật sự không phải là cắt đứt tình thân hay oán trách quá khứ, mà là hiểu và dần buông bỏ. Những điều dịu dàng và yêu thương mà cha mẹ chưa kịp dạy, chúng ta hoàn toàn có thể tự học lấy.

Chìa khóa để chấm dứt vòng lặp tiếc nuối qua các thế hệ nằm ở: tự nhận thức và chủ động chịu trách nhiệm.

Ngừng đòi hỏi cha mẹ bù đắp những nhu cầu cảm xúc chưa được đáp ứng, xây dựng ranh giới tâm lý lành mạnh từ bên trong, đồng thời tìm kiếm sức mạnh phát triển từ bên ngoài – để trở thành người chữa lành ấm áp nhất của chính mình.

Không gian dư luận cũng cần trở lại với sự lý trí và ôn hòa, hạn chế những quan điểm cực đoan, để khái niệm “gia đình gốc” quay về đúng bản chất chữa lành của nó.

Gia đình gốc chỉ là điểm khởi đầu của cuộc đời, không thể định nghĩa cái kết. Khi chúng ta không còn mãi hỏi “vì sao mình bị tổn thương”, mà bắt đầu nghĩ “mình có thể tự chữa lành như thế nào”, thì xiềng xích cảm xúc nặng nề ấy sẽ dần được tháo bỏ.

Điều có thể xoa dịu vết thương nội tâm, chưa bao giờ là sự giằng co với quá khứ, mà là dũng khí dịu dàng để ôm lấy hiện tại, đối xử tử tế với người thân, và kiên định tiến về một phiên bản trọn vẹn hơn của chính mình.

Nguồn: Phó nghiên cứu viên, 

Học viện Tâm lý & Khoa học Nhận thức, 

Đại học Sư phạm Hoa Đông