Theo cụ Phạm Văn Dung, 75 tuổi, Thủ nhang Đền Gin, Lễ hội truyền thống Đền Gin được tổ chức hằng năm từ ngày mùng 8 đến ngày 11 tháng Chạp, gắn với công lao của Tướng công Long Kiều (Kiều Công Hãn) - danh tướng có công lớn giúp Ngô Quyền đánh đuổi quân xâm lược Nam Hán.

Lễ hội Đền Gin là một lễ hội độc đáo của xã Nam Minh, tỉnh Ninh Bình được tổ chức vào ngày 10 tháng Chạp âm lịch hằng năm nhằm tưởng nhớ công lao của Tướng công Long Kiều (Kiều Công Hãn) - danh tướng có công lớn giúp Ngô Quyền đánh đuổi quân xâm lược Nam Hán.

"Ngày 28.1 tức ngày 10 tháng Chạp là ngày chính kỵ Thánh, địa phương sẽ chuẩn bị các lễ vật dâng lên Ngài. Lễ vật thường gồm chim, cua, két, trứng gà, trứng nhệch, cỗ Ngọc, cỗ Các, cỗ giò, lợn để dâng lên Thánh. Điểm độc đáo của lễ hội chính là việc ngoài kiệu cá trắm Hàng Tổng dâng Thánh thì các xóm, các làng và cá nhân cũng chuẩn bị những kiệu cá trắm dâng Ngài và tục bế cá, tế cá, chấm thi cá và thi cỗ”, cụ Dung cho hay.

Lễ vật được các làng, xóm chuẩn bị dâng lên cúng Thánh.

Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, Lễ hội Đền Gin không chỉ là không gian sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng, mà còn là một “bảo tàng sống” của văn hoá ẩm thực dân gian, phản ánh đậm nét đời sống cư dân nông nghiệp lúa nước vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Lễ hội năm nay có hơn 50 mâm cỗ do 19 thôn, xóm trong xã chuẩn bị, với đầy đủ lễ vật truyền thống như hoa quả, bánh chưng, bánh giầy, lợn, cá trắm, giò chả, xôi gà… Trong đó, hai mâm Cỗ Ngọc và Cỗ Các gây ấn tượng bởi kỹ thuật chế biến công phu, hình thức trình bày giàu tính thẩm mỹ, hàm chứa những biểu tượng tâm linh sâu sắc, thể hiện rõ tinh thần “kính Thánh - trọng nghĩa - gắn kết cộng đồng”.

Các làng, xóm, nghệ nhân sẽ dâng lên những mâm cỗ cúng Thánh, sau đó BTC sẽ tiến hành chấm thi và trao giải cho mâm cỗ đẹp, hấp dẫn và đặc sắc.

Tham gia lễ hội với vai trò thành viên Ban tổ chức và trực tiếp tham gia chấm thi kiệu cá, thi cỗ, Nghệ nhân Vũ Ngọc Vượng, Phó Chủ nhiệm Chi Hội phở Vân Cù cho rằng đây thực sự là một lễ hội rất đặc biệt. Bởi có sự chung sức, đồng lòng tham gia của các làng, các xóm với truyền thống hang trăm năm với nghi lễ rước cá cũng như làm cỗ của các làng dâng lên Đức Thánh. Điều này cũng thể hiện từ xa xưa, cộng đồng các làng, xóm ở đây đã có truyền thống đoàn kết, gắn bó về tâm linh, văn hóa.

Kiệu cá tham gia lễ hội được các làng, xóm chuẩn bị rất công phu.

Đồng hành cùng Ban tổ chức lễ hội Đền Gin triển khai các hoạt động quảng bá, lan tỏa nét văn hóa và ẩm thực của địa phương từ những ngày đầu chuẩn bị cho lễ hội, Nghệ nhân Lê Thị Thiết, Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Ninh Bình bày tỏ vui mừng và tự hào khi được góp phần thúc đẩy quảng bá, giới thiệu văn hóa, ẩm thực và các sản vật quê hương đến công chúng và du khách thập phương. Theo bà, đây là đây là một lễ hội truyền thống đã có lịch sử từ lâu đời. Đền thờ Tướng công Long Kiều (Kiều Công Hãn) - danh tướng có công lớn giúp Ngô Quyền đánh đuổi quân xâm lược Nam Hán, góp phần làm nên chiến thắng lịch sử năm 938, khôi phục nền tự chủ của dân tộc. Đền Gin cũng đã được xếp hạng Di tích Lịch sử cấp Quốc gia từ năm 1964 và được cấp bằng công nhận Di tích lịch sử - văn hóa năm 1989.

Cá Hàng Tổng được dâng lên cúng Thánh.

“Vào ngày 10 tháng Chạp hằng năm là ngày chính kỵ Thánh, địa phương sẽ thực hiện nghi lễ rước cỗ, rước cá ở Đền Gin. Năm nay đặc biệt hơn là Hiệp hội Văn hóa ẩm thực tỉnh Ninh Bình phối hợp với Ban tổ chức thực hiện nghi lễ dâng cỗ, chấm thi cỗ, thi cá. Hoạt động này nhằm tái hiện những mâm cỗ của bản địa từ những sản vật địa phương qua bàn tay khéo léo và tấm lòng thành kính của người dân các thôn làng địa phương trong xã dâng lên Đức Thánh. Một điểm mới là năm nay, Hiệp hội đã đưa các đầu bếp, các nghệ nhân về cùng với các nghệ nhân của làng, cùng với các cụ trao truyền cho thế hệ trẻ những giá trị của ẩm thực truyền thống địa phương. Lễ hội năm nay có 4 thôn và 19 kiệu của 19 xóm tham gia. Mỗi thôn sẽ làm một loại cỗ khác nhau để dâng lên kính Thánh”, Nghệ nhân Lê Thị Thiết chia sẻ.

Ban tổ chức chấm các mâm cỗ và kiệu cá tham gia tại Lễ hội.

Chia sẻ thêm về văn hóa, ẩm thực và sự đa dạng của sản vật các làng nghề vùng đất Ninh Bình, nghệ nhân cho hay, vốn là tỉnh được sáp nhập từ 3 địa phương vùng Đồng bằng châu thổ sông Hồng, Ninh Bình hiện tại là cái nôi của ẩm thực rất đa dạng. “Trong suốt quá trình hoạt động, nghiên cứu về văn hóa, ẩm thực , chúng tôi nhận thấy những giá trị hết sức quý báu trong ẩm thực địa phương nên Hiệp Hội Văn hóa ẩm thực Ninh Bình đã đưa ra những tiêu chí, kế hoạch để phát triển, gìn giữ, tôn vinh giá trị văn hóa, ẩm thực. Đặc biệt chúng tôi đã xây dựng được những món ăn bản địa đưa vào danh sách của địa phương để gìn giữ. Từ đó, hình thành một “visa ẩm thực” đối với du khách trong nước và quốc tế khi họ đến với Ninh Bình”, Chủ tịch Hiệp Hội Văn hóa ẩm thực Ninh Bình nói.

Một chàng trai khỏe mạnh độ tuổi từ 16 - 20 chưa lập gia đình được chọn để thực hiện nghi thức Rước cá.

Các mâm lễ khao quân.

Theo Ban tổ chức, trong buổi sáng 29.1 (tức ngày 11 tháng Chạp), lễ hội sẽ tiếp diễn gồm các hoạt động thực hành nấu cháo cá – chuẩn bị lộc Thánh theo đúng nghi lễ cổ truyền. Cùng với đó, Ban tổ chức cũng sẽ công bố kết quả và trao giải cuộc thi nấu cỗ, kiệu cá của các thôn, xóm và công nhận, vinh danh các nghệ nhân tiêu biểu của Hiệp Hội Văn hóa ẩm thực Việt Nam.