Tết Đoan ngọ hay còn gọi là Tết Đoan dương, hoặc Tết diệt sâu bọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hàng năm. 

Ngoài sách sử và khảo cứu của người Việt về ngày Tết này, còn có một số nghiên cứu của số ít học giả người Pháp hoạt động ở Việt Nam trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Trong đó phải kể đến Tiểu luận về dân Bắc kỳ (Essais sur les Tonkinois) của Gustave Dumoutier (1850-1904), nhà Việt Nam học người Pháp thuộc thế hệ đầu. Đây là tác phẩm nổi tiếng và quan trọng nhất viết về văn hóa truyền thống Việt Nam.

Sách Tiểu luận về dân Bắc Kỳ. Ảnh: Omega Plus.

Những ghi chép của Dumoutier về ngày Tết Đoan Ngọ khá ít nhưng cho chúng ta biết thêm phần nào đó những thông tin về nghi lễ, tập tục trong Tết Đoan Ngọ.

Theo Dumoutier, Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam là ngày cúng Quan ôn. Theo quan niệm của người xưa, đây là bè lũ ác thần đông đúc, chuyên rình mò con người và các sinh vật, để giết hại bằng bệnh sốt, chiến tranh, nạn đói, tai họa... Việc cúng này diễn ra vào đầu tháng 5 - thời điểm nhiệt độ cao vào mùa hè, tạo ra nhiều cái chết cho người An Nam.

Việc cúng Quan ôn được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Với cá nhân, mỗi người tự chế hoặc mua một hình vẽ bằng giấy những sinh vậtmuốn trừ bỏ ảnh hưởng xấu của quan ôn. Sau khi cúng thì đem hình đó đốt trong lò vàng mã ở đình làng.

Còn đồ cúng dành riêng cho hà bá thì không được đốt, mà để trên thuyền nhỏ bằng giấy, đặt trên bờ sông hoặc thả trôi theo dòng nước.

Để tránh lây bệnh truyền nhiễm cho sản phụ ở cữ, hoặc trẻ nhỏ, người ta treo dưới mái nhà, phía trước cửa một cành xương rồng bôi vôi, hoặc một mẩu gỗ cháy dở. 

Để trừ quỷ gây bệnh dịch tả, người ta đeo ở cổ hai lá bùa: Lá thứ nhất gồm một bùa, ghi tên các vị thần tứ hải trên giấy vàng nhuộm Thần sa, Chu sa và Hùng hoàng. Thần tứ hải là A Minh - thần biển đông, Chúc Dong (Dung) - thần biển nam, Cự Thừa - thần biển tây, Ngu Cường - thần biển bắc. Lá thư shai được làm bằng chất nhão gồm long não, cây vệ mâu và lưu huỳnh, người ta gọi thứ thuốc bùa này là thuốc trừ.