Năm 2014, Google tung ra một tầm nhìn táo bạo đến mức khiến giới công nghệ phải ngẩn ngơ: biến smartphone thành những khối Lego module, nơi bạn chỉ cần thay camera khi nó lỗi thời, nâng cấp pin khi cần dung lượng lớn hơn, chứ không cần vứt cả chiếc điện thoại để mua máy mới.

Đó là Project Ara, một ý tưởng nghe giống như bạn đang lắp ráp PC hơn là dùng smartphone. Thiết bị sẽ tiến hóa cùng người dùng theo từng phần, thay vì bị thay thế hoàn toàn mỗi vài năm một lần. Đây chính là lý do Ara từng gây chấn động ngành: nó hứa hẹn chấm dứt chu kỳ lãng phí tàn khốc mà chính các hãng công nghệ tạo ra.

Thế nhưng 10 năm sau, khi nhìn lại thị trường smartphone hiện tại, chúng ta đã đi theo hướng hoàn toàn ngược lại. Các hãng điện thoại không những không hỗ trợ nâng cấp linh kiện, mà còn cố tình làm cho việc sửa chữa trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Giấc mơ Ara vẫn chỉ là giấc mơ.

Vòng lặp chết người của hệ sinh thái

Vấn đề đầu tiên nằm ở chính bản thân hệ sinh thái. Ara không phải thất bại vì công nghệ kém, mà vì rơi vào một vòng lặp tử thần: không có đối tác nào chịu đầu tư sản xuất module vì không đủ người dùng, nhưng lại không có người dùng vì chẳng có module nào để mua.

Hình ảnh bị rò rỉ từ dự án Project Ara của Google

Hãy thử nghĩ xem: việc thay một module loa đòi hỏi một công ty âm thanh phải không chỉ tin vào tầm nhìn của Google, mà còn rót hàng triệu đô la để xây dựng cả dây chuyền sản xuất riêng biệt. Họ phải cam kết nguồn lực cho một sản phẩm chưa có thị trường, chưa có người dùng, chưa có gì chắc chắn cả. Ai dám làm khi chưa biết có bao nhiêu người sẽ mua? Rủi ro quá lớn, lợi nhuận quá mong manh.

Trong khi đó, Google không thể tạo ra đủ module đa dạng để thu hút người dùng. Không có người dùng, không có đối tác.

Motorola sau đó cũng thử lại với Moto Mods, một phiên bản tinh giản hơn của ý tưởng module hóa. Kết quả? Thất bại y chang. Không đủ user, đối tác bỏ cuộc, sản phẩm chết yểu. Lịch sử lặp lại chính xác như một lời cảnh báo: hệ sinh thái module không thể tồn tại nếu không có sự cam kết đồng bộ từ cả ngành, và không ai dám là người đầu tiên đặt cược.

Trớ trêu hơn, chính Google cũng tự phá vỡ tầm nhìn của mình. Trong nỗ lực làm cho Ara "thực tế hơn", hãng bắt đầu gộp các module lại, cắt bớt tính linh hoạt. Đó là lúc cái chết của Ara trở nên không thể tránh khỏi. Khi bạn thu hẹp chính điều làm nên sự khác biệt, bạn còn lại gì?

Nhu cầu thực sự của người dùng

Nhưng có một góc nhìn sâu xa hơn mà ít người nhắc đến: Ara giải quyết đúng bài toán kỹ thuật, nhưng lại bỏ qua hoàn toàn bản năng tâm lý con người. Người dùng không chỉ muốn thiết bị tốt hơn, họ muốn cảm giác được nâng cấp hoàn toàn. Việc thay một module camera, dù có hợp lý về mặt logic, không bao giờ tạo ra luồng dopamine unboxing như khi cầm trên tay một chiếc iPhone mới tinh.

Apple hiểu điều này hơn ai hết. Mỗi thế hệ iPhone dù ít thay đổi vẫn bán chạy như tôm tươi, không phải vì thông số kỹ thuật vượt trội, mà vì họ bán cảm giác. Cảm giác sở hữu điều gì đó mới mẻ, hoàn chỉnh, xứng đáng được khoe. Đây là giới hạn tâm lý mà Ara không thể vượt qua, dù có giải quyết được vòng lặp hệ sinh thái.

Trong khi đó, ngành smartphone chủ động đi ngược lại hoàn toàn. Thay vì hướng tới khả năng sửa chữa và nâng cấp, các hãng càng ngày càng làm điện thoại khó sửa hơn, càng khó thay linh kiện hơn.

Mỗi lần buộc phải mua điện thoại mới chỉ vì camera lỗi thời trong khi mọi thứ khác vẫn hoàn hảo, ký ức về Ara lại trỗi dậy. Rác thải điện tử tăng chóng mặt, các hãng hô hào về vật liệu tái chế và mục tiêu bền vững, nhưng chính họ lại là kẻ tạo ra chu kỳ lãng phí này. Nghịch lý ở chỗ: Ara có thể đã giải quyết vấn đề từ gốc rễ, nếu nó được sống sót.

Ngày nay, Fairphone là phiên bản thực tế gần nhất với những gì Ara từng hứa hẹn. Thương hiệu châu Âu này cho phép người dùng tự sửa chữa, tự thay linh kiện với giá hợp lý. Nhưng ngay cả Fairphone cũng vẫn phải tung ra các model mới đều đặn để theo kịp cuộc đua thông số kỹ thuật.

Fairphone, chiếc smartphone nỗ lực theo đuổi tầm nhìn của dự án Ara

Đây là bằng chứng sống: ngay cả cách tiếp cận thực dụng nhất cũng không thể đạt được tầm nhìn gốc của Ara. Cuối cùng, nó chỉ là một chiếc điện thoại sửa được, chứ không phải một chiếc điện thoại thực sự có tính module.

Có lẽ Ara luôn định mệnh phải thất bại. Tương lai mà nó hứa hẹn quá tốt đẹp để trở thành sự thật, quá xa rời với cách ngành công nghiệp vận hành và cách con người tiêu dùng. Nhưng điều đó không làm giảm đi nỗi tiếc nuối. Chúng ta suýt có được thứ tốt hơn, nhưng đã chọn con đường khác. Mười năm sau, giấc mơ về smartphone tháo lắp như máy tính vẫn chỉ là giấc mơ.