Sáng 29/1, tại họp báo thường kỳ tháng 1/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết thời gian qua đã xây dựng số lượng văn bản quy phạm pháp luật ở mức kỷ lục nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn, tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn cho hoạt động nghiên cứu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít nhà khoa học chưa nắm đầy đủ các quy định mới, thậm chí, dù đã biết nhưng vẫn e ngại rủi ro, ngần ngại rời khỏi “vùng an toàn”.

Ông Hoàng Anh Tú, Phó vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ. Ảnh: DV

Theo ông Hoàng Anh Tú, Phó vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ, “vùng an toàn” của nhà khoa học phải là không gian cho phép rủi ro khoa học tồn tại, trong khi rủi ro về trách nhiệm tài chính và pháp lý được giảm xuống mức thấp nhất. “Chỉ khi yên tâm về trách nhiệm, nhà khoa học mới dám theo đuổi những hướng nghiên cứu mới, có tính đột phá”, ông Tú nói.

Ngược lại, nếu nỗi lo bị quy trách nhiệm vẫn thường trực, các đề tài dễ bị “an toàn hóa”, tập trung vào những hướng nghiên cứu quen thuộc, có thể dự báo trước kết quả. Ông Tú nhấn mạnh, các nghị định mới đã quy định rõ: đề tài không đạt mục tiêu do nguyên nhân khách quan thì không phải hoàn trả kinh phí.

Dù vậy, khoảng trống giữa chính sách và thực tiễn vẫn còn. Đến nay, chưa có nhà khoa học nào tự ứng cử làm Tổng công trình sư hay kiến trúc sư trưởng các đề án lớn, dù cơ chế đã được luật hóa. Đáng chú ý, trong khi nhiều tổ chức nước ngoài nghiên cứu rất kỹ từng dự thảo luật, không ít nhà khoa học trong nước lại chưa kịp cập nhật các quyền lợi và cơ chế bảo vệ dành cho mình.

Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương chủ trì buổi họp báo. Ảnh: DV

Nhìn tổng thể, Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Hoàng Phương cho rằng không thể trông chờ vào việc nhà khoa học tự thay đổi. “Chỉ ban hành chính sách rồi ngồi chờ là chưa đủ. Chờ đợi nhà khoa học tự bước ra khỏi vùng an toàn là rất khó”, ông thẳng thắn.

Theo đó, Bộ KH&CN chuyển sang cách tiếp cận chủ động hơn, với các giải pháp như thí điểm cơ chế sandbox, phối hợp với địa phương và doanh nghiệp công nghệ để thử nghiệm thể chế cho công nghệ mới. Bộ cũng “săn” ý tưởng tiềm năng qua các kênh truyền thông, sẵn sàng tài trợ kinh phí và hỗ trợ thủ tục, thể hiện sự dịch chuyển từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo, đồng hành”.

Song song, Bộ đang xây dựng nền tảng quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ trên môi trường số nhằm tăng tính minh bạch, giúp nhà khoa học yên tâm trong quá trình thực hiện đề tài. Bốn nhóm giải pháp được xác định là: minh bạch hóa quy trình, quản trị rủi ro liên tục, thí điểm mô hình và tăng cường truyền thông chính sách.

Tại họp báo, đại diện các đơn vị thuộc Bộ cũng thông tin về nhiều chính sách mới. Ông Nguyễn Anh Tuấn, Trưởng phòng Quản lý chất lượng (Cục Công nghiệp Công nghệ thông tin), giới thiệu Thông tư 30/2025/TT-BKHCN về tiêu chí nhập khẩu dây chuyền, máy móc đã qua sử dụng phục vụ sản xuất bán dẫn và nghiên cứu phát triển. Điểm mới đáng chú ý là thiết bị sản xuất bán dẫn được phép có tuổi đời tối đa 20 năm, thay vì 10 năm như quy định thông thường; riêng các viện nghiên cứu, trường đại học được miễn áp dụng tiêu chí về tuổi thiết bị và hiệu suất, nhằm khuyến khích đầu tư hạ tầng đào tạo. Quy trình quản lý cũng chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, giảm thủ tục hành chính.

Trong lĩnh vực Internet, bà Trần Thị Phương Hiền, Phó Giám đốc Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC), cho biết Thông tư 48/2025/TT-BKHCN được xem là “mảnh ghép cuối” hoàn thiện khung pháp lý quản lý tài nguyên Internet. Thông tư mở rộng không gian phát triển với nhiều đuôi tên miền mới, triển khai đăng ký trực tuyến toàn trình và xác thực định danh điện tử.

Về an toàn thực phẩm dịp Tết Nguyên đán 2026, Bộ KH&CN đã ban hành hơn 1.170 tiêu chuẩn liên quan đến thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Người tiêu dùng được khuyến cáo ưu tiên sản phẩm có mã số, mã vạch, mã QR; việc ứng dụng nhãn điện tử, hộ chiếu số được kỳ vọng tăng tính minh bạch thị trường.

Theo Bộ KH&CN, tháng 1/2026, doanh thu toàn ngành ước đạt 464.116 tỉ đồng, tăng 23,3% so với cùng kỳ năm trước; đóng góp vào GDP khoảng 124.065 tỉ đồng, tăng 33,3%. Toàn ngành hiện có hơn 2,38 triệu lao động, trong đó trên 207.800 người làm nghiên cứu và phát triển.

Những con số này cho thấy tiềm năng lớn của khoa học và công nghệ. Vấn đề còn lại, như chính lãnh đạo Bộ thừa nhận, là làm sao để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, giúp nhà khoa học đủ niềm tin và dũng khí bước ra khỏi “vùng an toàn”, tạo nên những đột phá cho phát triển đất nước.