Không chỉ là một báo cáo về khí hậu

Theo TS Nguyễn Thị Phương Mai, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển (IMHEMS), hồ sơ rủi ro khí hậu là một hợp phần của dịch vụ khí hậu toàn cầu và dịch vụ khí hậu quốc gia. Đây không đơn thuần là tài liệu tổng hợp số liệu khí tượng mà là bức tranh toàn diện về mối quan hệ giữa khí hậu và một lĩnh vực cụ thể, từ đó xác định những nguy cơ, nhóm dễ bị tổn thương và các giải pháp thích ứng phù hợp.

Trong lĩnh vực y tế, hồ sơ được xây dựng với mục tiêu trả lời những câu hỏi rất thực tế. Khi nhiệt độ tăng lên bao nhiêu thì nguy cơ tử vong bắt đầu gia tăng? Khu vực nào chịu tác động lớn nhất? Người cao tuổi, trẻ em hay người lao động ngoài trời cần được cảnh báo sớm như thế nào? Để trả lời những câu hỏi đó, nhóm nghiên cứu không chỉ sử dụng dữ liệu khí tượng mà còn kết hợp các thông tin về dân số, điều kiện kinh tế - xã hội, khả năng thích ứng và các chỉ số sức khỏe cộng đồng.

TS Nguyễn Thị Phương Mai, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, chia sẻ định hướng xây dựng hồ sơ rủi ro khí hậu nhằm hỗ trợ ngành y tế chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo cách tiếp cận của Ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC), rủi ro khí hậu được hình thành từ sự kết hợp của ba yếu tố: hiểm họa khí hậu, mức độ phơi lộ và tính dễ bị tổn thương. Một hồ sơ hoàn chỉnh gồm sáu nội dung chính: thông tin khí hậu hiện tại và tương lai; xác định các hiểm họa khí hậu; đánh giá mức độ phơi lộ; phân tích tính dễ bị tổn thương; xác định rủi ro; đề xuất giải pháp ứng phó và xác định nhóm đối tượng sử dụng. Cấu trúc này giúp hồ sơ không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn có thể trở thành cơ sở cho việc xây dựng chính sách và kế hoạch thích ứng.

Hành trình xây dựng một "bản đồ" rủi ro

Đứng sau hồ sơ rủi ro khí hậu là nhóm nghiên cứu thuộc IMHEMS, trong đó, TS Nguyễn Thị Phương Mai giữ vai trò định hướng chung. TS Trương Bá Kiên phụ trách tổng hợp các bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa khí hậu và sức khỏe. TS Trịnh Hoàng Dương xây dựng phương pháp đánh giá rủi ro sức khỏe do nóng - ẩm. TS Nguyễn Thị Thanh là người trực tiếp phát triển khung hồ sơ rủi ro khí hậu và nghiên cứu khả năng ứng dụng trong lĩnh vực y tế.Thay vì bắt đầu từ các mô hình tính toán, nhóm nghiên cứu lựa chọn tiếp cận từ nhu cầu sử dụng thông tin. Từ đó, họ xác định những chỉ số khí hậu nào thực sự cần thiết đối với ngành y tế, lựa chọn các tiêu chí đánh giá và xây dựng bộ khung phù hợp với thực tiễn quản lý. Đây cũng là điểm khác biệt của hồ sơ rủi ro khí hậu. Mục tiêu cuối cùng không phải tạo thêm một báo cáo khoa học mà là tạo ra công cụ có thể hỗ trợ việc ra quyết định.

Trong nhiều loại hình thiên tai và hiện tượng cực đoan, nhóm nghiên cứu lựa chọn nắng nóng làm đối tượng thí điểm. Các phân tích khí hậu cho thấy số ngày nắng nóng tại Hà Nội đang tăng rõ rệt cả về cường độ lẫn thời gian. Mùa nóng có xu hướng kéo dài thêm gần hai tháng so với trước đây, trong khi hiệu ứng đảo nhiệt đô thị ngày càng rõ nét dưới tác động đồng thời của biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa.

Hồ sơ rủi ro khí hậu cho lĩnh vực y tế được kỳ vọng trở thành nền tảng để phát triển các hệ thống cảnh báo sớm và dự báo tác động của nắng nóng đối với sức khỏe cộng đồng.

Nhóm nghiên cứu sử dụng chỉ số nhiệt độ biểu kiến, phản ánh cảm giác nóng thực tế của cơ thể khi kết hợp nhiệt độ và độ ẩm không khí, đồng thời kết hợp với dữ liệu dân số và tỷ lệ tử vong để xây dựng mô hình đánh giá nguy cơ.

Kết quả cho thấy ở cả ba kịch bản phát thải khí nhà kính, nguy cơ tử vong do nắng nóng đều gia tăng vào cuối thế kỷ. Trong đó, kịch bản phát thải cao cho thấy mức tăng mạnh nhất. Điều này đồng nghĩa với việc nếu không có các biện pháp thích ứng phù hợp, gánh nặng bệnh tật liên quan đến nhiệt sẽ ngày càng lớn, đặc biệt tại các đô thị đông dân như Hà Nội.

Đối với phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ nhỏ và người lao động phải làm việc ngoài trời, những kết quả này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là các nhóm được xác định có mức độ dễ bị tổn thương cao khi xảy ra các đợt nắng nóng cực đoan.

Từ dữ liệu đến cảnh báo có thể cứu người

Giá trị lớn nhất của hồ sơ rủi ro khí hậu không nằm ở những bảng số liệu hay mô hình tính toán, mà ở khả năng chuyển hóa dữ liệu thành thông tin có ích cho cuộc sống. Trong tương lai, khi hệ thống được hoàn thiện, các bản tin khí tượng có thể không chỉ thông báo nhiệt độ cao nhất trong ngày mà còn đưa ra cảnh báo về nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe, khuyến nghị những nhóm đối tượng nên hạn chế ra ngoài, điều chỉnh thời gian lao động hoặc tăng cường các biện pháp bảo vệ sức khỏe. Đó là bước chuyển từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động, xu hướng đang được nhiều quốc gia trên thế giới theo đuổi.

Để đạt được mục tiêu này, hồ sơ rủi ro khí hậu sẽ là nền tảng cho bốn nhóm hoạt động quan trọng gồm xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, tích hợp vào kế hoạch hành động của ngành y tế, phục vụ đào tạo và truyền thông cộng đồng, đồng thời phát triển các sản phẩm dự báo tác động đối với sức khỏe.

Mặc dù đã xây dựng được khung phương pháp khá hoàn chỉnh, nhóm nghiên cứu cho rằng hồ sơ rủi ro khí hậu hiện vẫn là nền tảng khoa học và chưa thể triển khai ngay trong thực tiễn. Một trong những khó khăn lớn nhất là thiếu dữ liệu y tế đủ chi tiết, đặc biệt là dữ liệu tử vong theo ngày để có thể xây dựng hệ thống cảnh báo gần thời gian thực. Bên cạnh đó là yêu cầu chuẩn hóa dữ liệu giữa ngành khí tượng và ngành y tế, cũng như xây dựng các ngưỡng cảnh báo phản ánh chính xác tác động của nhiệt độ đối với sức khỏe con người.

Theo các nhà khoa học, đây không phải là những rào cản không thể vượt qua. Khi hai ngành cùng chia sẻ dữ liệu, thống nhất phương pháp và phối hợp xây dựng công cụ hỗ trợ, hồ sơ rủi ro khí hậu sẽ phát huy được đầy đủ giá trị.

Biến đổi khí hậu không còn là câu chuyện của tương lai mà đang hiện diện trong từng đợt nắng nóng, mưa lớn hay các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn ra ngày càng thường xuyên. Trong bối cảnh đó, hồ sơ rủi ro khí hậu mang đến một cách tiếp cận mới: thay vì chỉ ghi nhận những gì đã xảy ra, công cụ này giúp dự báo những gì có thể xảy ra và chuẩn bị các phương án ứng phó từ sớm.

Những nỗ lực của nhóm các nhà khoa học thuộc IMHEMS và các cộng sự đang đặt những viên gạch đầu tiên cho quá trình chuyển đổi đó. Họ không chỉ xây dựng một bộ hồ sơ khoa học mà còn góp phần hình thành nền tảng để thông tin khí hậu phục vụ trực tiếp cho việc bảo vệ sức khỏe con người. Khi những bản tin thời tiết trong tương lai có thể trả lời câu hỏi "ai cần được bảo vệ trước tiên" thay vì chỉ thông báo "trời sẽ nóng bao nhiêu độ", hồ sơ rủi ro khí hậu sẽ thực sự trở thành cầu nối giữa khoa học khí hậu và cuộc sống, giúp cộng đồng chủ động hơn trước những thách thức ngày càng lớn của biến đổi khí hậu.