Ảnh minh họa

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) đang nổi lên như công nghệ cốt lõi của Cách mạng công nghiệp 4.0, mở ra cơ hội tăng trưởng mới cho kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, cùng với tiềm năng là những thách thức về quản lý, đạo đức, an toàn thông tin và tác động xã hội. Trong bối cảnh đó, việc ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo được xem là bước đi cần thiết nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất ở cấp luật.

Dù vậy, để các quy định mang tính nguyên tắc của Luật đi vào thực tiễn, cần có các văn bản hướng dẫn chi tiết. Dự thảo Nghị định do Chính phủ ban hành được xác định giữ vai trò then chốt, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi trong tổ chức thi hành.

Mục tiêu của dự thảo là hình thành hành lang pháp lý toàn diện cho quản lý rủi ro đối với hệ thống AI, đồng thời thúc đẩy phát triển hệ sinh thái AI tại Việt Nam theo hướng bền vững; bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Văn bản cũng hướng tới nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và tạo điều kiện thuận lợi cho tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tham gia lĩnh vực này.

Một nội dung đáng chú ý của dự thảo là cơ chế hỗ trợ phát triển hệ sinh thái và thị trường AI. Việc hỗ trợ được thực hiện theo các quy định hiện hành về khoa học và công nghệ, đầu tư, đấu thầu, tài chính, thuế, chuyển đổi số và pháp luật liên quan; bảo đảm nguyên tắc công khai, minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, không phân biệt đối xử và không làm méo mó thị trường.

Cụ thể, tổ chức và cá nhân sẽ được tạo điều kiện tiếp cận hạ tầng tính toán, dữ liệu, nền tảng công nghệ và môi trường thử nghiệm có kiểm soát phục vụ nghiên cứu, phát triển, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm, dịch vụ AI. Hoạt động kết nối cung – cầu công nghệ được thúc đẩy thông qua Sàn giao dịch công nghệ quốc gia, các nền tảng kết nối và chương trình xúc tiến thương mại theo quy định.

Dự thảo cũng đặt ra định hướng ưu tiên sử dụng sản phẩm, dịch vụ AI trong mua sắm công theo quy định pháp luật về đấu thầu; khuyến khích phát triển và ứng dụng AI thế hệ mới nhằm nâng cao năng lực quản trị, sản xuất, kinh doanh và cung cấp dịch vụ công. Đồng thời, các sáng chế, giải pháp hữu ích liên quan đến AI được hỗ trợ chi phí đăng ký, xác lập quyền sở hữu trí tuệ.

Đối tượng được xem xét áp dụng các biện pháp hỗ trợ gồm tổ chức, cá nhân nghiên cứu phát triển cung cấp sản phẩm, dịch vụ AI; doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực này; cơ sở nghiên cứu, đào tạo, tổ chức khoa học và công nghệ, cơ quan nhà nước có hoạt động ứng dụng AI.

Việc tiếp cận hỗ trợ được thực hiện thông qua đăng ký trên Cổng thông tin điện tử một cửa về trí tuệ nhân tạo hoặc qua các chương trình hiện hành, không phát sinh thủ tục hành chính mới. Đáng chú ý, doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo được ưu tiên tiếp cận hạ tầng kỹ thuật, dữ liệu, môi trường thử nghiệm do Nhà nước đầu tư; đồng thời được hỗ trợ chi phí, đào tạo, tư vấn và kết nối thị trường theo quy định.

Dự thảo Nghị định cũng đề xuất nhiều cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho doanh nghiệp AI. Trong đó, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo và doanh nghiệp nhỏ và vừa được hỗ trợ một phần chi phí đánh giá sự phù hợp, thử nghiệm và kiểm định an toàn thông tin theo quy định của Luật Trí tuệ nhân tạo.

Nhà nước cung cấp miễn phí hồ sơ mẫu, công cụ tự đánh giá rủi ro, tài liệu hướng dẫn và các mô hình nền tảng mã nguồn mở do Nhà nước phát triển. Các doanh nghiệp này cũng được ưu tiên tiếp cận nguồn lực từ Quỹ Phát triển trí tuệ nhân tạo quốc gia.

Một cơ chế đáng chú ý là phiếu hỗ trợ (voucher) dành cho doanh nghiệp, tổ chức khoa học và công nghệ, nhóm nghiên cứu có dự án đổi mới sáng tạo khả thi về AI. Phiếu này được sử dụng để chi trả chi phí hạ tầng tính toán, bộ dữ liệu dùng chung; khai thác mô hình nền tảng, mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt và tiếng dân tộc thiểu số; tiếp cận nền tảng huấn luyện, kiểm thử hoặc thuê chuyên gia tư vấn kỹ thuật.

Doanh nghiệp có năng lực nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo được ưu tiên tham gia các nhiệm vụ khoa học và công nghệ, nhiệm vụ phát triển công nghệ cao, công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ số trọng điểm. Những doanh nghiệp tham gia cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được hỗ trợ tư vấn pháp lý, hoàn thiện hồ sơ, đánh giá rủi ro, kiểm thử an toàn và kết nối cơ sở thử nghiệm, kiểm định miễn phí.

Ngoài ra, doanh nghiệp chia sẻ dữ liệu, mô hình, công cụ hoặc kết quả nghiên cứu phục vụ phát triển AI sẽ được xem xét áp dụng cơ chế khuyến khích phù hợp theo quy định.

Bên cạnh khung pháp lý và hỗ trợ doanh nghiệp, dự thảo nhấn mạnh phát triển nguồn nhân lực AI theo hướng toàn diện, liên thông giữa các cấp học và trình độ đào tạo, bảo đảm hình thành đội ngũ chất lượng cao phục vụ nghiên cứu, ứng dụng và quản lý AI.

Ở bậc giáo dục phổ thông, nội dung cơ bản về AI, tư duy tính toán, kỹ năng số và đạo đức công nghệ được tích hợp vào chương trình bắt buộc; đồng thời khuyến khích học sinh tham gia hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu và sáng tạo trong lĩnh vực này.

Tại giáo dục nghề nghiệp và đại học, các cơ sở đào tạo được khuyến khích xây dựng chương trình về AI, khoa học dữ liệu và chuyên ngành liên quan; tăng cường hợp tác với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế trong đào tạo, thực tập, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ.

Nhà nước cũng triển khai Chương trình quốc gia phát triển nhân lực AI, bao gồm đào tạo đại trà kỹ năng AI cho người lao động; đào tạo chuyên sâu đội ngũ kỹ sư, chuyên gia chất lượng cao; thu hút chuyên gia quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài.

Các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, doanh nghiệp tham gia phát triển nhân lực AI được hưởng cơ chế khuyến khích theo quy định và có trách nhiệm gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn. Đồng thời, các trường đại học, viện nghiên cứu, trung tâm đổi mới sáng tạo được yêu cầu tăng cường hợp tác, chia sẻ tri thức và tham gia mạng lưới quốc gia, quốc tế về đào tạo và nghiên cứu AI.

Với định hướng vừa kiểm soát rủi ro, vừa khơi thông nguồn lực phát triển, dự thảo Nghị định được kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho AI tại Việt Nam trong giai đoạn tới.