Trong nhiệm kỳ 2021–2026, Hội Nữ trí thức Việt Nam từng bước phát huy vai trò tập hợp các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý tham gia tư vấn, phản biện xã hội trên nhiều lĩnh vực quan trọng. Đây là một phương thức thể hiện trách nhiệm của trí thức đối với đất nước, đồng thời khẳng định tiếng nói của phụ nữ trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách.

TS.BSCKII Phạm Thu Xanh Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XVI (nhiệm kỳ 2026–2031) đại diện cho thành phố Hải Phòng phát biểu tại kỳ họp Quốc hội

Khi tri thức trở thành tiếng nói chính sách

Trong một xã hội phát triển dựa ngày càng nhiều vào tri thức, chính sách không thể chỉ được xây dựng từ yêu cầu quản lý mà cần có sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia và những người am hiểu thực tiễn. Những luận cứ khoa học độc lập, có căn cứ và được kiểm chứng góp phần nhận diện đúng vấn đề, dự báo tác động, hoàn thiện giải pháp và hạn chế những bất cập trong quá trình tổ chức thực hiện.

Với đội ngũ nữ trí thức, tham gia tư vấn, phản biện xã hội không đơn thuần là hoạt động chuyên môn, mà còn là trách nhiệm đối với cộng đồng và sự phát triển của đất nước. Bằng kiến thức chuyên ngành, kinh nghiệm nghiên cứu, quản lý và thực tiễn nghề nghiệp, các nhà khoa học nữ có thể đóng góp những góc nhìn đa chiều, giúp chính sách gần hơn với yêu cầu cuộc sống.

Nhận thức rõ vai trò đó, trong nhiệm kỳ III (2021–2026), Ban Chấp hành Hội Nữ trí thức Việt Nam xác định tư vấn, phản biện và giám định xã hội là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Hoạt động của Hội từng bước chuyển từ mô hình chủ yếu kết nối hội viên sang hướng phát huy trí tuệ, năng lực sáng tạo và trách nhiệm khoa học của đội ngũ nữ trí thức đối với những vấn đề lớn của đất nước.

Định hướng này được đặt trên cơ sở các chủ trương về xây dựng, phát huy vai trò đội ngũ trí thức, đặc biệt là Nghị quyết số 27-NQ/TW về xây dựng đội ngũ trí thức và Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Qua đó, hoạt động tư vấn, phản biện của Hội không chỉ mở rộng về nội dung mà còn gắn chặt hơn với những yêu cầu phát triển trong từng giai đoạn.

Tiếng nói chuyên môn trên nhiều lĩnh vực trọng yếu

Trong nhiệm kỳ vừa qua, phạm vi tư vấn, phản biện của Hội được mở rộng, bao quát nhiều lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược: hoàn thiện thể chế phát triển, khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục và đào tạo, sở hữu trí tuệ, dữ liệu cá nhân, bảo vệ môi trường, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và hội nhập quốc tế.

Ở lĩnh vực thể chế và pháp luật, nữ trí thức tham gia góp ý, phản biện nhiều dự thảo luật, nghị quyết và văn kiện quan trọng của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Sự tham gia của các chuyên gia có kiến thức chuyên sâu giúp bổ sung căn cứ khoa học, phân tích tác động và nhận diện những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện trong các quy định, chính sách.

GS Nguyễn Thị Lan: Nữ Giám đốc, Bí thư Đảng ủy trẻ nhất trong lịch sử Học viện Nông nghiệp Việt Nam vào năm 2016; nữ giáo sư trẻ nhất của Học viện Nông nghiệp Việt Nam; giáo sư trẻ tuổi nhất nhận giải thưởng Kovalevskaia.

Đối với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, tiếng nói của nữ trí thức tập trung vào những vấn đề như cơ chế phát triển khoa học, thúc đẩy chuyển đổi số, bảo hộ sở hữu trí tuệ, khai thác dữ liệu và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đây là những lĩnh vực có tốc độ thay đổi nhanh, đòi hỏi chính sách vừa bảo đảm tính ổn định, vừa có khả năng thích ứng với những mô hình và công nghệ mới.

Trong giáo dục, đào tạo và y tế, các ý kiến chuyên môn góp phần nhìn nhận những yêu cầu về chất lượng nguồn nhân lực, chăm sóc sức khỏe và phát triển các lĩnh vực dịch vụ thiết yếu. Với môi trường và phát triển bền vững, các vấn đề về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, bảo vệ môi trường cũng được đưa vào nội dung trao đổi, phản biện. Bên cạnh đó, bình đẳng giới và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là những nội dung xuyên suốt, gắn trực tiếp với việc tạo cơ hội để phụ nữ phát huy năng lực trong đời sống kinh tế - xã hội.

Điểm đáng chú ý là hoạt động phản biện không giới hạn trong một nhóm ngành hay một cấp độ chuyên môn. Những vấn đề liên ngành, liên vùng và có tác động rộng đến đời sống đòi hỏi sự tham gia của nhiều chuyên gia thuộc các lĩnh vực khác nhau. Đây cũng là điều kiện để Hội phát huy thế mạnh tập hợp đội ngũ nữ trí thức đa dạng về chuyên môn và kinh nghiệm.

Quy tụ chuyên gia, tạo luận cứ cho quá trình hoạch định

Một dấu ấn của nhiệm kỳ III là Hội đã huy động được đông đảo giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, chuyên gia đầu ngành, nhà quản lý và nữ trí thức trẻ tham gia góp ý, phản biện. Các hội viên không chỉ đóng góp ý kiến với tư cách cá nhân mà còn tham gia trong các hội đồng khoa học, hội đồng tư vấn chính sách ở Trung ương và địa phương.

Sự kết hợp giữa kinh nghiệm của các nhà khoa học đầu ngành, kiến thức quản lý và sức sáng tạo của đội ngũ nữ trí thức trẻ tạo nên nguồn lực chuyên môn đa dạng. Mỗi nhóm chuyên gia có thể tiếp cận vấn đề từ một góc độ khác nhau: người làm nghiên cứu phân tích cơ sở khoa học; nhà quản lý nhìn nhận tính khả thi trong tổ chức thực hiện; chuyên gia ở lĩnh vực ứng dụng đánh giá tác động đối với sản xuất, kinh doanh và đời sống.

Theo báo cáo tổng kết, các ý kiến phản biện của đội ngũ nữ trí thức được chuẩn bị công phu, có cơ sở khoa học, gắn với thực tiễn và thể hiện tinh thần trách nhiệm cao. Nhiều ý kiến được các cơ quan hữu quan đánh giá tích cực, tiếp thu trong quá trình hoàn thiện chính sách. Đây là kết quả có ý nghĩa, bởi hiệu quả của phản biện không chỉ nằm ở số lượng văn bản được góp ý, mà còn ở chất lượng luận cứ và khả năng góp phần điều chỉnh, bổ sung những quyết định có tác động đến xã hội.

Tuy nhiên, báo cáo không nêu danh sách cụ thể các nữ trí thức tham gia từng hội đồng, cũng như từng ý kiến được tiếp thu vào văn bản chính sách nào. Vì vậy, dấu ấn nổi bật có thể khẳng định từ tư liệu hiện có là sự tham gia ngày càng rộng của đội ngũ chuyên gia nữ và việc các ý kiến phản biện được cơ quan hữu quan ghi nhận trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Những kiến nghị chiến lược từ thực tiễn nữ trí thức

Không chỉ tham gia góp ý các dự thảo văn bản, Hội còn chủ động nêu những kiến nghị liên quan trực tiếp đến việc phát triển đội ngũ nữ trí thức và phát huy nguồn lực trí tuệ nữ trong các cuộc gặp mặt giữa lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ với đội ngũ nữ trí thức.

Các kiến nghị tập trung vào một số vấn đề có ý nghĩa lâu dài. Trước hết là hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển đội ngũ nữ trí thức, tạo môi trường thuận lợi để phụ nữ tham gia sâu hơn vào hoạt động nghiên cứu, sáng tạo và quản lý. Cùng với đó là xây dựng chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài nữ, bảo đảm người có năng lực và đóng góp chuyên môn được tạo điều kiện phát triển, đảm nhiệm những vị trí phù hợp.

GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc ĐH Quốc gia TPHCM

Một nội dung quan trọng khác là thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học. Đây không chỉ là vấn đề của riêng các nhà khoa học mà còn liên quan đến cơ chế hỗ trợ, kết nối với doanh nghiệp, bảo hộ sở hữu trí tuệ và khả năng đưa sản phẩm nghiên cứu vào thị trường. Việc tạo điều kiện để kết quả nghiên cứu được ứng dụng sẽ giúp gia tăng giá trị của hoạt động khoa học, đồng thời mở rộng cơ hội để nữ trí thức tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Hội cũng kiến nghị tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, nâng cao vai trò của Hội trong tư vấn, phản biện và giám định xã hội; đặc biệt thúc đẩy bình đẳng giới trong khoa học và công nghệ. Những kiến nghị này cho thấy Hội không chỉ quan tâm đến điều kiện hoạt động của hội viên, mà còn hướng tới những cơ chế rộng hơn nhằm phát huy nguồn lực trí tuệ nữ trong chiến lược phát triển quốc gia.

Bình đẳng giới trong khoa học và công nghệ, xét từ góc độ chính sách, không chỉ là bảo đảm cơ hội tham gia mà còn là tạo điều kiện để phụ nữ được tiếp cận nguồn lực nghiên cứu, được ghi nhận đóng góp và có cơ hội đảm nhiệm vai trò lãnh đạo chuyên môn. Khi những rào cản về cơ hội được tháo gỡ, đất nước có thể khai thác tốt hơn nguồn nhân lực khoa học vốn rất giàu tiềm năng.

Từ kết quả bước đầu đến yêu cầu kết nối chuyên gia thường xuyên

Bên cạnh những kết quả đạt được, báo cáo tổng kết nhiệm kỳ III cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế trong hoạt động tư vấn, phản biện xã hội. Số lượng công trình nghiên cứu và đề xuất chính sách do Hội chủ trì còn chưa nhiều so với tiềm năng của đội ngũ hội viên. Việc hình thành các nhóm nghiên cứu liên ngành và mạng lưới chuyên gia hoạt động thường xuyên chưa đáp ứng yêu cầu.

Một trong những nguyên nhân là việc kết nối, tập hợp và khai thác nguồn lực trí tuệ nữ trí thức chưa tương xứng với quy mô, trình độ và sự đa dạng chuyên môn của đội ngũ. Hội chưa có cơ sở dữ liệu đầy đủ về hội viên; việc kết nối chuyên gia theo lĩnh vực, ngành nghề và địa phương còn phân tán. Vì vậy, khi xuất hiện những vấn đề cần tư vấn hoặc phản biện, việc huy động đúng chuyên gia, đúng lĩnh vực và đúng thời điểm vẫn là thách thức.

Khi những rào cản về cơ hội được tháo gỡ, đất nước có thể khai thác tốt hơn nguồn nhân lực khoa học vốn rất giàu tiềm năng.

Thực tế này cho thấy, để tiếng nói của nữ trí thức có sức nặng hơn trong quá trình hoạch định chính sách, cần vượt qua cách thức tập hợp mang tính thời điểm. Một mạng lưới chuyên gia có thông tin chuyên môn rõ ràng, được kết nối thường xuyên và có cơ chế phối hợp sẽ giúp Hội chủ động hơn trong việc tiếp cận các vấn đề mới, tổ chức phản biện có chiều sâu và cung cấp luận cứ kịp thời cho cơ quan quản lý.

Đồng thời, hoạt động tư vấn, phản biện cần được đánh giá bằng chất lượng và hiệu quả đóng góp, thay vì chỉ tính số lượng hội nghị hay văn bản góp ý. Những phân tích có căn cứ, kiến nghị khả thi và khả năng được vận dụng trong thực tiễn mới là thước đo quan trọng của trách nhiệm khoa học.