Khai thác di sản thế nào để đảm bảo IP?
Việt Nam sở hữu kho tàng di sản văn hóa phong phú, từ kiến trúc, mỹ thuật, trang phục truyền thống đến các giá trị văn hóa phi vật thể được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là tài sản tinh thần quý báu của cộng đồng mà còn chứa đựng tiềm năng lớn để phát triển các sản phẩm sáng tạo, công nghiệp văn hóa và kinh tế di sản. Tuy nhiên, việc đưa chất liệu di sản vào các sản phẩm thương mại vẫn đặt ra nhiều câu hỏi: Đâu là ranh giới giữa kế thừa và sáng tạo? Người sáng tạo có thể đăng ký bảo hộ đối với những yếu tố nào? Làm thế nào để vừa khai thác giá trị di sản, vừa tôn trọng nguồn gốc văn hóa và bảo vệ thành quả lao động sáng tạo? Đây cũng là những vấn đề được đặt ra tại tọa đàm thông qua các câu chuyện thực tiễn từ nghệ nhân, bảo tàng, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp.
![]() |
| Nghệ nhân Năm Tuyền chia sẻ những băn khoăn của ông cũng như nhiều người làm công việc sáng tạo |
Nghệ nhân Phạm Văn Tuyền (Năm Tuyền) - Chi hội trưởng Chi hội Di sản văn hóa áo dài TP HCM thẳng thắn bày tỏ những băn khoăn của ông khi tiếp cận khái niệm sở hữu trí tuệ. Hơn 40 năm gắn bó với nghề may, ông quan niệm áo dài ngũ thân từ thời Chúa Nguyễn Phúc Khoát định chế đến nay đã gần 300 năm thuộc về tài sản chung của cha ông để lại. Dựa trên hình ảnh các hiện vật cổ như áo Long bào, Hoàng tử hay áo Hoàng thái hậu được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử TP HCM, ông phục dựng lại bằng chất liệu vải mới, chuyển từ thêu tay sang thêu máy với loại chỉ khác, điều chỉnh kích thước và phối màu để phù hợp với đời sống hiện đại.
“Tôi chỉ lấy nét đẹp hoa văn của các cụ để sắp đặt lại cho phù hợp chứ không dám nhận là sáng tạo. Nhưng khi nghe đến IP, tôi thực sự hoang mang, không biết mình làm như vậy có vi phạm không và nếu phải xin phép thì xin ở đâu?” - nghệ nhân Năm Tuyền chia sẻ nỗi trăn trở chung của nhiều người làm nghề thủ công truyền thống.
Ông cũng chỉ ra thực tế rằng, trên một chiếc áo cổ, hoa văn con rồng trên áo ở dãy giữa có đường nét khác biệt so với hai bên, nhưng nếu thiếu một hệ thống số hóa tri thức bài bản giải mã ý nghĩa từng chi tiết, thế hệ sau rất dễ bị hụt hẫng và chỉ có thể tiếp cận theo lối cảm tính.
![]() |
| Tiến sĩ Mã Thanh Cao - Nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử mỹ thuật chia sẻ tại tọa đàm. |
Từ góc nhìn chuyên môn, Tiến sĩ Mã Thanh Cao, nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử mỹ thuật, giảng viên và nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP HCM cho rằng các tác phẩm mỹ thuật, hoa văn cổ từ hàng trăm năm trước đã trở thành tài sản chung của cộng đồng, ai cũng có quyền khai thác. Người làm nghề hoàn toàn có thể yên tâm tiếp tục công việc.
“Phom dáng áo dài ngũ thân là tài sản của dân tộc nhưng khi anh Năm Tuyền biết chắt lọc hoa văn cổ như sóng thủy ba, sắp đặt lại bố cục, tiết chế chi tiết và đổi mới màu sắc để tạo ra một chiếc áo hợp thời đại thì thiết kế đó trở thành tài sản riêng của anh. Thậm chí, anh có quyền đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ cho mẫu thiết kế này để ngăn chặn người khác sao chép y nguyên sản phẩm của mình” - Tiến sĩ Mã Thanh Cao phân tích.
![]() |
| Áo Long bào và Phượng bào được nghệ nhân Năm Tuyền phỏng dựng |
Dẫn chứng từ thực tiễn hướng dẫn sinh viên ngành thời trang khai thác vốn cổ, như bộ sưu tập lấy cảm hứng từ kiến trúc tháp Hòa Lai của nhà thiết kế Lê Thanh Hòa, Tiến sĩ Mã Thanh Cao lưu ý người sáng tạo cần am hiểu văn hóa để đặt các biểu tượng linh thiêng đúng vị trí trang trọng trên trang phục, từ phần ngực trở lên, tránh đặt tùy tiện gây phản cảm.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Tiến Huy - CEO Pencil Group dẫn chiếu các quy định trong Luật Di sản văn hóa và Luật Sở hữu trí tuệ cho thấy, hành lang pháp lý hiện nay mở ra nhiều không gian cho sự sáng tạo. Chỉ cần sản phẩm mới có sự biến đổi hợp lý về hình dáng, kích thước, màu sắc hay chất liệu so với hiện vật gốc thì không bị xem là làm giả. Ngược lại, nếu một cá nhân hay doanh nghiệp biến tấu hoa văn cổ thành các tác phẩm đồ họa hoặc kiểu dáng công nghiệp độc đáo, họ hoàn toàn có thể đăng ký độc quyền để bảo vệ quyền lợi.
![]() |
| Nghệ nhân Năm Tuyền giới thiệu các mẫu áo dài sử dụng hoa văn cổ được phối màu và sắp xếp lại |
Điều này mở ra cơ hội để nghệ nhân, nhà thiết kế và doanh nghiệp chủ động bảo vệ thành quả sáng tạo, đồng thời phát triển những sản phẩm mang dấu ấn văn hóa Việt Nam.
Sở hữu trí tuệ - cầu nối giữa bảo tồn và thương mại hóa di sản
Cũng theo ông Nguyễn Tiến Huy, việc khai thác tài sản trí tuệ không chỉ dừng lại ở bảo hộ quyền tác giả hay quyền sở hữu đối với một thiết kế cụ thể, mà còn có thể mở rộng sang hoạt động cấp phép sử dụng hình ảnh, xây dựng cẩm nang thương hiệu (style guide), chuyển giao quyền khai thác và phát triển các dòng sản phẩm thương mại. Từ thời trang, phụ kiện, nội thất đến quà tặng văn hóa và các sản phẩm sáng tạo số, di sản có thể trở thành nguồn cảm hứng và chất liệu cho nhiều ngành công nghiệp khác nhau.
Để hiện thực hóa tiềm năng này, việc chuẩn hóa tài sản trí tuệ ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng. Các tổ chức, cá nhân cần xác định rõ quyền đối với chất liệu sử dụng, phạm vi khai thác, quyền sở hữu đối với phần sáng tạo mới và cơ chế cấp phép cho các đối tác thương mại. Đồng thời, việc số hóa tư liệu, hệ thống hóa thông tin và giải mã các giá trị văn hóa của hiện vật cũng là nền tảng để tạo ra những sản phẩm có chiều sâu, bảo đảm tính chính xác và tôn trọng bản sắc di sản.
![]() |
| Áo Hoàng thái tử và áo Hoàng thái hậu được nghệ nhân Năm Tuyền lấy cảm hứng từhoa văn, sắp đặt và phối màu lại để người mặc có thể sử dụng vào những dịp khác nhau |
Từ thực tiễn hoạt động bảo tàng, bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP HCM chia sẻ về nhu cầu quản lý, bảo vệ và khai thác giá trị từ hệ thống hiện vật, tư liệu và công trình di sản mà bảo tàng đang lưu giữ. Bảo tàng không chỉ đóng vai trò bảo tồn, nghiên cứu và giới thiệu di sản mà còn có thể trở thành nguồn cung cấp tư liệu gốc, kết nối với doanh nghiệp, đơn vị công nghệ và cộng đồng sáng tạo để phát triển các sản phẩm mang dấu ấn văn hóa. Định hướng này góp phần mở rộng vai trò của bảo tàng trong đời sống đương đại, đưa di sản đến gần hơn với công chúng thông qua những hình thức tiếp cận mới, phù hợp với nhu cầu trải nghiệm và tiêu dùng văn hóa hiện nay.
Nhìn rộng ra bức tranh kinh tế văn hóa, ông Phạm Thanh Hải - Trưởng Ban chuyên môn Liên minh Sáng tạo số DCCA nhấn mạnh di sản là nguồn vốn vô giá đối với nền kinh tế sáng tạo. Thực tiễn từ các dự án văn hóa, điện ảnh cho thấy nếu được chuẩn bị bài bản về chiến lược sở hữu trí tuệ, những giá trị văn hóa được khai thác trong sản phẩm sáng tạo có thể tiếp tục tạo ra doanh thu và giá trị thương mại trong thời gian dài.
Một vấn đề quan trọng khác được đặt ra là cơ chế chia sẻ lợi ích giữa các chủ thể tham gia khai thác di sản, trong đó cần quan tâm đến việc tái đầu tư nguồn thu cho hoạt động bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị văn hóa.
![]() |
| Các mẫu áo nguyên bản được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử TPHCM |
Thông qua các trao đổi và góc nhìn đa chiều, tọa đàm cho thấy IP không nên được nhìn nhận như một rào cản đối với hoạt động sáng tạo từ di sản, mà cần được xem là công cụ hỗ trợ bảo vệ quyền lợi, thúc đẩy hợp tác và gia tăng giá trị cho các sản phẩm văn hóa.
Để khai thác hiệu quả nguồn lực này, cần thúc đẩy sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, tổ chức bảo tồn, bảo tàng, nghệ nhân, nhà sáng tạo, doanh nghiệp và các đơn vị công nghệ. Trong đó, ba định hướng có ý nghĩa nền tảng gồm:- Số hóa và chuẩn hóa tư liệu di sản: Xây dựng hệ thống dữ liệu có khả năng lưu trữ, nhận diện và giải thích các giá trị văn hóa, lịch sử của hiện vật và chất liệu truyền thống. Chủ động bảo hộ tài sản trí tuệ: Hỗ trợ nghệ nhân, nhà thiết kế và doanh nghiệp nhận diện, xác lập và khai thác quyền sở hữu trí tuệ đối với các thành quả sáng tạo mới. Phát triển mô hình hợp tác và chia sẻ lợi ích: Tăng cường kết nối giữa bảo tàng, cộng đồng nắm giữ di sản và doanh nghiệp nhằm hình thành các sản phẩm, dịch vụ văn hóa có giá trị, đồng thời tạo nguồn lực quay trở lại phục vụ công tác bảo tồn.
Với tinh thần kết nối giữa di sản và sáng tạo, tọa đàm “Bảo tồn giá trị di sản văn hóa từ góc nhìn của sáng tạo IP” góp phần mở rộng nhận thức về vai trò của sở hữu trí tuệ trong phát huy giá trị văn hóa Việt Nam. Khi di sản được nhận diện, số hóa, bảo vệ và khai thác đúng cách, những giá trị từ quá khứ không chỉ được gìn giữ cho thế hệ mai sau mà còn có thể trở thành nguồn lực sáng tạo, tạo sinh kế và đóng góp thiết thực cho sự phát triển của nền kinh tế văn hóa Việt Nam.






















Quảng Ngãi đánh thức linh hồn di sản văn hóa từ lòng đất
Triển lãm ảnh Kon Tum bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa
Viện Phim Việt Nam đưa ký ức Thủ đô đến gần công chúng qua những thước phim di sản
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương và dấu ấn bảo tồn di sản văn hóa vùng Kinh Bắc
Lần đầu xuất hiện show thực tế lấy di sản Huế làm thử thách, quy tụ nhà sáng tạo từ 5 quốc gia
Giải mã cơn sốt "Drill Việt Nam": "Bản nâng cấp" từ di sản Vinahouse đang thao túng BXH của thế hệ mới
Cùng chuyên mục
Khơi thông “vốn” di sản bằng sở hữu trí tuệ
Vừa nhận Bằng khen của Thủ tướng, PGS.TS.NSƯT Tân Nhàn ra mắt MV tri ân nghề giáo cùng bạn thân TS, ca sĩ Thu Hà
TP.HCM có thêm địa chỉ nghiên cứu, bảo tồn văn hóa dòng họ
Quảng Ngãi đánh thức linh hồn di sản văn hóa từ lòng đất
Viện Phim Việt Nam đưa ký ức Thủ đô đến gần công chúng qua những thước phim di sản
Quảng Ngãi tôn vinh giá trị di sản trong Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết toàn dân tộc