Đốt vía hay "đốt phong long" là hình ảnh quen thuộc trong đời sống tâm linh của nhiều gia đình Việt.

Từ việc tiểu thương đốt mẩu giấy xua điều xui rủi khi khách mở hàng trả giá rồi bỏ đi, cho đến tục làm lễ giải vía khi trẻ sơ sinh quấy khóc do gặp người "vía dữ" (theo Từ điển Lễ tục Việt Nam), tất cả đều xuất phát từ mong muốn khép lại điều rủi ro để tìm sự yên tâm.

Dù vật dụng và cách thực hiện khác nhau, đây hoàn toàn là niềm tin dân gian chứ không có bằng chứng khoa học nào cho thấy vị khách hay người thăm mang lại vận rủi, cũng như hành động đốt giấy có thể làm thay đổi hiệu quả buôn bán.

Đáng chú ý, không chỉ riêng Việt Nam, nhiều nước trên thế giới cũng sáng tạo ra các phương thức để giải trừ vận hạn. Điểm thú vị nhất chính là tâm lý chung của con người ẩn sau những nghi thức tưởng như hoàn toàn khác biệt đó.

Không gọi "đốt vía", nhiều nơi vẫn có cách tránh điều không may

Tại Iran, tục đốt hạt esfand để phòng ngừa "evil eye" (ánh nhìn mang đến tai họa) đã xuất hiện từ sớm trong văn học Ba Tư cổ điển. Thổ Nhĩ Kỳ nổi tiếng với chiếc bùa thủy tinh hình con mắt nazar boncuğu, một di sản được UNESCO ghi danh nhờ sự phổ biến trong các dịp sinh nở hay đám cưới. Trong khi đó tại Ý, nghiên cứu ở vùng Abruzzo cho thấy người dân qua nhiều thế hệ vẫn duy trì lời khấn và cử chỉ nhằm xua tan "malocchio".

Tục đốt hạt esfand để phòng ngừa "evil eye" tại Iran - Ảnh: persianfoodtours

Tuy nhiên, không thể gộp các tập tục này thành một tín ngưỡng chung vì mỗi thực hành đều mang bối cảnh văn hóa riêng và không chung nguồn gốc. Điểm tương đồng duy nhất giữa các quốc gia chỉ nằm ở tâm lý con người, khi họ luôn muốn thực hiện một hành động cụ thể để chủ động ứng phó với những điều mơ hồ, khó lường và vượt khỏi tầm kiểm soát.

Vì sao nghi thức xuất hiện trước những tình huống khó đoán?

Nghiên cứu của Cristine Legare và André Souza trên tạp chí Cognitive Science chỉ ra rằng khi đối mặt với yếu tố ngẫu nhiên và bất định, con người có xu hướng tin tưởng hơn vào hiệu quả của các nghi thức. Dù không chứng minh nghi thức làm thay đổi vận may, nghiên cứu cho thấy những chuỗi hành động cụ thể giúp con người giải tỏa tâm lý và tìm lại cảm giác kiểm soát tình hình.

Thổ Nhĩ Kỳ nổi tiếng với chiếc bùa thủy tinh hình con mắt - Ảnh: celebritycruises

Cùng góc nhìn đó, thí nghiệm của Martin Lang và cộng sự trên tạp chí Current Biology (2015) ghi nhận khi rơi vào trạng thái lo lắng, cử chỉ của con người thường trở nên lặp đi lặp lại và cứng nhắc hơn. Kết quả này phản ánh xu hướng tâm lý tự nhiên: Những hành vi quen thuộc, có trình tự rõ ràng sẽ trở nên thu hút và mang lại cảm giác an tâm hơn mỗi khi con người cảm thấy bất an trước những điều khó đoán.

Đốt vía không đuổi được vận rủi, nhưng vẫn có một tác dụng thật

Các nghiên cứu tâm lý học khẳng định "vận xui" không thể bị xua đuổi bởi khói, hạt thủy tinh hay lời khấn nguyện. Theo tổng quan nghiên cứu năm 2018, các nghi thức tồn tại vì chúng giúp con người điều tiết cảm xúc, định hướng mục tiêu và tăng cường kết nối xã hội. Việc lấy lại cảm giác kiểm soát chỉ là một trong những cơ chế lý giải cho sự xuất hiện của các tập tục này.

Đốt vía cho bé là mẹo dân gian nhằm xua đuổi vía dữ quanh bé - Ảnh minh họa

Dù mẩu giấy cháy rụi không thể đảm bảo việc buôn bán suôn sẻ, từ Việt Nam đến Iran, Thổ Nhĩ Kỳ hay Ý, con người vẫn tạo ra các nghi thức để chuyển hóa sự lo lắng thành hành động có trình tự. Do đó, xả xui không chỉ là chuyện "tin hay không tin", mà còn phản ánh nỗ lực tự nhiên của con người nhằm tìm kiếm sự chủ động trước những điều bất định trong cuộc sống.