Ảnh: Rod Waddington/Wikimedia Commons/CC BY 2.0

Chỉ có thể tìm thấy tại những vùng đất khô cằn trên đảo Socotra, Yemen, giữa Ấn Độ Dương, loài cây hoa sứ sa mạc Socotra (Adenium obesum) thường được gọi là “cây chai” bởi hình dáng kỳ lạ đặc biệt.

Cây thường tích trữ nước vào thân và rễ để có thể duy trì sự sống trong điều kiện khí hậu khô hạn. Phần thân và rễ có thể phình to, đường kính lên tới khoảng 2,4m.

Từ tháng 3 đến tháng 4, khi điều kiện thuận lợi, cây có thể nở những chùm hoa màu hồng và trắng nổi bật. Tuy nhiên, vẻ ngoài bắt mắt không phải điều duy nhất khiến loài hoa sứ sa mạc trở nên đặc biệt.

Giống nhiều loài cây thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae), cây Socotra tiết ra nhựa trắng khi bị tổn thương. Nhựa cây chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học, trong đó có nhóm chất glycoside tim có khả năng tác động mạnh đến hoạt động của tim.

Ở liều lượng thích hợp, glycoside tim có thể làm tăng lực co bóp đồng thời làm chậm nhịp tim. Một số hợp chất thuộc nhóm này vì thế có giá trị trong điều trị bệnh tim. Tuy nhiên, khi hấp thụ quá nhiều, chúng có thể gây nôn mửa, rối loạn thị giác, rối loạn nhịp tim và thậm chí đe dọa tính mạng.

Ở động vật, một con vẹt Ara ararauna từng bị ngộ độc khi ăn quả loài cây này, trong khí đó một số loài côn trùng lại sử dụng loài cây này như nguồn thức ăn. Loài bướm đêm Syntomeida epilais thường xuyên ăn lá của loài cây này và trở thành một trong những loài tham gia thụ phấn cho cây.

Độc dược của cây Socotra từ lâu đã được con người tận dụng. Người Hadza ở miền bắc Tanzania từng sử dụng nhựa của cây này để tạo độc tố tẩm trên đầu mũi tên khi săn bắt. Một số cộng đồng khác dùng các bộ phận của cây để đánh bắt cá hoặc kiểm soát sâu bệnh.

Tuy nhiên, công dụng của cây Socotra không chỉ dừng lại ở đó. Một tổng quan năm 2024 về các ứng dụng dân tộc thực vật học cho thấy nhiều cộng đồng từng sử dụng các bộ phận của cây để hỗ trợ điều trị các vấn đề về da, vết thương, đau tai, sâu răng, chấy rận và một số bệnh nhiễm trùng.

Vẻ đẹp của hoa cây Socotra (Ảnh: Timothy A. Gonsalves/Wikimedia Commons/CC BY-SA 4.0)

Nhiều công trình nghiên cứu đã xác định được hàng chục hợp chất có trong cây Socotra. Một số hợp chất được ghi nhận có hoạt tính kháng khuẩn, kháng virus, chống oxy hóa hay thậm chí chống ung thư.

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo một số hợp chất có độc tính cao, đặc biệt tập trung ở hạt và rễ của cây. Các nhà nghiên cứu khuyến cáo cần thêm nhiều phân tích để xác định rõ liều lượng cũng như mức độ an toàn của từng hợp chất.

Bên cạnh đặc tính sinh học, cây Socotra còn gắn với đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng. Một số nơi sử dụng nhựa cây trong các nghi lễ với niềm tin rằng nó có thể xua đuổi bệnh tật, tà khí hoặc những ảnh hưởng được cho là đến từ “mắt quỷ”.

Cây cũng được trồng phổ biến làm cảnh nhờ phần thân độc đáo và những bông hoa rực rỡ. Bộ rễ phình to có thể được tạo hình quanh đá, tạo nên những cây bonsai đặc biệt. Chúng cũng được sử dụng trong kỹ thuật in sinh thái để tạo hoa văn và màu sắc tự nhiên trên vải.

Tại một số nghi lễ Phật giáo, thân, lá và hoa của cây được dùng làm lễ vật. Ở một số khu vực Indonesia, hoa Socotra gắn với việc tưởng nhớ người đã khuất.