Xuất thân từ một gia đình trí thức tại Thượng Hải, Yang Fan từng đinh ninh rằng bước chân vào cánh cửa đại học là con đường duy nhất dành cho mình. Rắc rối duy nhất là cậu đang chật vật với những điểm số lẹt đẹt ở trường cấp hai.

"Thằng bé cứ viết sai mãi một chữ Hán suốt cả học kỳ. Tôi không tài nào sửa nổi," mẹ cậu, cô Zhao Xuan, thở dài bất lực khi chứng kiến con trai đêm nào cũng đánh vật với đống bài tập. "Nhìn con trầy trật vượt qua cấp hai, tôi hiểu rằng nếu vào cấp ba, áp lực sẽ đè bẹp thằng bé."

Mùa hè năm ngoái, khi con đường học vấn truyền thống tỏ ra không phù hợp với cậu con trai 15 tuổi, Zhao và người chồng có bằng Tiến sĩ của mình đã bắt đầu nghiên cứu chương trình đào tạo liên thông từ trung cấp nghề lên đại học của Trung Quốc. Được triển khai thí điểm tại Thượng Hải từ năm 2014, chương trình này cho phép học sinh học 3 năm tại trường nghề trước khi chuyển tiếp sang trường đại học đối tác để hoàn thành chương trình cử nhân 4 năm với chuyên ngành tương ứng.

Chỉ sau 12 năm, mạng lưới các trường tham gia chương trình này đã mở rộng nhanh chóng ra ít nhất 7 tỉnh thành, và lượng hồ sơ đăng ký đang tăng phi mã.

Chỉ tính riêng tại Thượng Hải, đã có 91 chuyên ngành được mở tại 38 trường nghề và 18 trường đại học, thu hút khoảng 20.000 học sinh theo học và đã có 6 lứa sinh viên tốt nghiệp. Chỉ tiêu tuyển sinh năm nay lên tới 2.756 học sinh, tăng mạnh so với con số khiêm tốn 120 học sinh của năm 2014 và tăng 17,5% so với năm ngoái.

Các ngành học được thiết kế rất đa dạng, từ robot, kế toán, nghệ thuật truyền thông số, kỹ thuật dữ liệu lớn, logistics, thiết kế cảnh quan, quản trị khách sạn, phục chế di sản văn hóa, sản xuất thông minh, nghệ thuật biểu diễn, thu âm, bảo mật thông tin cho đến khoa học vật liệu.

Cú quay xe lịch sử: Từ "chiếc phao cứu sinh" thành "lựa chọn chiến lược"

Xu hướng này phản ánh sự thay đổi ngoạn mục trong nhận thức của người dân Trung Quốc về giáo dục nghề nghiệp. Từng bị gắn mác "thấp kém" và chỉ là "lựa chọn bất đắc dĩ", học nghề giờ đây được đánh giá cao hơn hẳn trong bối cảnh lực lượng lao động nước này đang tái cấu trúc mạnh mẽ do dân số già hóa, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) và tình hình kinh tế chững lại. Nhiều người bắt đầu tin rằng những học sinh có kỹ năng thực tế sẽ dễ kiếm việc làm hơn hẳn những người chỉ có lý thuyết hàn lâm.

Trên thực tế, hầu hết học sinh theo học hệ liên thông đều khẳng định họ ít bị căng thẳng hơn hẳn so với bạn bè ở các trường cấp ba truyền thống. Họ được khuyến khích phát huy điểm mạnh cá nhân thay vì bị gò ép vào một chương trình giáo dục áp dụng chung cho tất cả.

Tuy nhiên, vì hầu hết người nộp đơn mới ở độ tuổi 15, quyết định cuối cùng thường nằm trong tay phụ huynh. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng những đứa trẻ thiếu chủ động thường chỉ có một khái niệm mơ hồ hoặc rất ít hứng thú với con đường sắp tới.

Bước ngoặt từ những kỳ thi khốc liệt

Chỉ khi biết tin Đại học Hàng hải Thượng Hải (SMU) danh tiếng sẽ tham gia chương trình liên thông vào năm 2026, cô Zhao mới tin chắc đây là con đường "phù hợp thực tế" cho Yang. Hai vợ chồng đã nghiên cứu kỹ lưỡng triển vọng việc làm của các loại bằng cấp và hỏi ý kiến con trai. Yang vui vẻ đồng ý thử sức với trường nghề. Với cậu, đây là cơ hội để theo đuổi đam mê cơ khí ngày càng lớn và có thời gian chơi bóng bàn hay học guitar – những sở thích cậu từng phải từ bỏ vì áp lực học hành ở cấp hai.

Trong kỳ thi tuyển sinh trung học phổ thông quốc gia (Zhongkao) năm 2026, Yang đã đạt điểm cao, trúng tuyển vào ngành Thiết kế Cơ khí, Chế tạo và Tự động hóa do Trường Hàng hải Thượng Hải và SMU hợp tác giảng dạy.

Với lượng hồ sơ tăng vọt, các chương trình cũng nâng cao tiêu chuẩn đầu vào. Hơn 80% trường đã tăng điểm chuẩn trong năm 2026, trong đó hơn một nửa tăng từ 20 đến 30 điểm. Để chắc suất vào một trong hai ngành hợp tác với SMU, học sinh phải đạt ít nhất 690/750 điểm.

Giáo sư Kuang Ying, chuyên gia giáo dục nghề nghiệp tại Đại học Sư phạm Hoa Đông Thượng Hải, nhận định học sinh và phụ huynh ngày nay có nhiều thông tin hơn hẳn so với những ngày đầu chương trình ra mắt. "Hồi đó, người ta chưa hiểu về chương trình này, và nhiều gia đình lao động không có đủ thông tin để đưa ra quyết định sáng suốt," bà chia sẻ.

Bà Kuang tin rằng phụ huynh giờ đây ưu tiên sự ổn định: "Mọi người đang tìm kiếm một tương lai chắc chắn hơn." Thay vì mù quáng chạy theo bảng xếp hạng danh tiếng, các gia đình đang nhìn nhận thực tế hơn về năng lực học tập của con cái so với bạn bè đồng trang lứa để đưa ra những lựa chọn thực dụng và phù hợp.

Bảo hiểm cho tương lai và cứu cánh cho sức khỏe tinh thần

Lý do lớn nhất khiến chương trình liên thông được ưa chuộng là nó gần như đảm bảo một suất học đại học. Nhưng với nhiều người, sức khỏe tinh thần mới là yếu tố quyết định.

Wu Yulu, sinh viên năm hai tại SSPU, từng đạt 640 điểm trong kỳ thi Zhongkao 2022 – đủ để vào một trường cấp ba chọn lọc tại Thượng Hải. Nhưng cô không tin mình có thể đỗ đại học qua con đường truyền thống. Áp lực cấp hai từng khiến cô kiệt sức, phải học đến tận khuya và thường xuyên ngủ gục trên bàn. Khi điểm số sa sút, cô đã phải bảo lưu kết quả vì căng thẳng tột độ.

Một báo cáo năm 2022 của Trung tâm Nghiên cứu Thanh thiếu niên Trung Quốc, dựa trên phỏng vấn 24.758 học sinh tại 10 tỉnh, cho thấy 23% học sinh cấp hai có nguy cơ mắc bệnh trầm cảm và 31% có dấu hiệu lo âu.

Khi Wu đi học lại, cô quyết định chọn học liên thông ngành Thuế để lấy bằng cử nhân từ SSUP. "Tôi sẽ không phải vắt kiệt sức mình nữa," cô tâm sự. Môi trường học nghề thoải mái hơn giúp cô thoát khỏi cảnh thiếu ngủ kinh niên và tự tin tham gia các cuộc thi kỹ năng tài chính, cũng như giành giải thưởng nhờ khả năng tự học làm video.

Sức mạnh của phụ huynh và bài toán định hướng

Dù đã triển khai 12 năm, chương trình vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Khó khăn lớn nhất, như cựu sinh viên Jia Xinyi chia sẻ, là việc học sinh trường nghề không được học sâu về các môn lý thuyết nền tảng, khiến họ gặp khó khi muốn thi lên Thạc sĩ.

Đáng lo ngại hơn, các chuyên gia giáo dục chỉ ra rằng chính phụ huynh mới là người ép con chọn học hệ liên thông. Khảo sát cho thấy khoảng 80% học sinh nộp hồ sơ chỉ vì nghe lời bố mẹ, dẫn đến thái độ học tập "bị động" và "thiếu sáng kiến."

Theo bà Kuang, học sinh cấp hai, thậm chí là cấp ba, thường bối rối trước những quyết định mang tính bước ngoặt. Hệ thống giáo dục Trung Quốc chưa cung cấp đủ định hướng nghề nghiệp và cơ hội cọ xát thực tế từ sớm.

Dù vậy, khi chính phủ Trung Quốc ngày càng đề cao đội ngũ chuyên gia kỹ thuật thực hành, sự bùng nổ của hệ liên thông là điều tất yếu. Như cô Zhao chia sẻ trong ngày con trai nhập học: "Chúng tôi không muốn con mình chìm trong môi trường học tập bị động, chỉ biết bị người khác kéo đi. Chọn học liên thông không phải là chọn con đường dễ dàng, mà là bước sang một đường đua khác, nơi con vẫn phải nỗ lực nhưng được tự tay cầm lái cuộc đời mình."

Theo SCMP/ST