Tháng 8/2023, Natural Product Research – tạp chí khoa học quốc tế thuộc Taylor & Francis công bố nghiên cứu Oleanane-type triterpenoid sulphates, two new α-glucosidase inhibitors from Elaeocarpus hainanensis của Ba Thi Cham, Vu Dinh Hoang, Nguyen Thi Thuy Linh, Nguyen Thi Thu Hoa, Nguyen Thi Hoang Anh, Bui Huu Tai, Le Thi Hong Nhung, Domenico V. Delfino và Trinh Thi Thuy. Công trình được công bố online ngày 24/8/2023.

Sau ba năm, đây không còn là một “tin mới”. Nhưng nhìn lại một công trình khoa học đã được công bố có thể giúp thấy rõ hơn một điều thường bị khuất sau những con số về bài báo, tạp chí hay chỉ số trích dẫn: năng lực nghiên cứu, sự kiên trì và khát vọng tạo ra tri thức mới của những người làm khoa học Việt Nam.

Bắt đầu từ một loài cây của Việt Nam

Đối tượng nghiên cứu của nhóm là Elaeocarpus hainanensis Oliv.( Côm Hải Nam), một loài cây thuộc họ Elaeocarpaceae, phân bố ở một số quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam.

Nhóm nghiên cứu tập trung vào việc khảo sát thành phần hóa học của lá và cành loài cây này. Từ nguyên liệu thực vật, các nhà khoa học tiến hành chiết xuất, phân lập các hợp chất và sử dụng nhiều phương pháp phân tích chuyên sâu để xác định cấu trúc hóa học. Trong đó có các kỹ thuật phổ NMR một chiều, NMR hai chiều và khối phổ HR ESI MS. Kết quả là hai hợp chất triterpenoid sulfat mới được phân lập và xác định cấu trúc.

Cây Côm Hải Nam

Một hợp chất được xác định là 1α,3β-dihydroxy-olean-18-ene 1-sulphate; hợp chất còn lại là 1α,3β-dihydroxy-olean-12-ene 1-sulphate. Nghiên cứu cũng cung cấp thêm bằng chứng cho nhận định rằng các triterpenoid sulfat có thể đóng vai trò là những dấu hiệu hóa học đặc trưng của chi Elaeocarpus.

Với người ngoài ngành, những tên gọi hóa học này có thể khó hình dung. Nhưng phía sau đó là một quá trình nghiên cứu đòi hỏi sự chính xác cao. Các nhà khoa học phải từ dữ liệu của nhiều phương pháp phân tích khác nhau, từng bước xác định thành phần, vị trí các nhóm chức, cấu trúc và cấu hình tương đối của phân tử. Đó là phần việc của khoa học thường ít được nhìn thấy.

Một công trình vài trang trên tạp chí quốc tế có thể là kết quả của một quá trình rất dài: chuẩn bị mẫu, thực nghiệm, xử lý và phân tích dữ liệu, kiểm tra lại kết quả, so sánh với các nghiên cứu trước đó, viết bản thảo, phản biện và chỉnh sửa.

Cái nhìn thấy là bài báo. Cái không nhìn thấy là những ngày tháng phía sau bài báo.

Điểm đáng chú ý của công trình không dừng ở việc phát hiện và xác định hai hợp chất mới. Nhóm nghiên cứu tiếp tục đánh giá khả năng ức chế enzyme α-glucosidase của hai hợp chất này.

Kết quả cho thấy hợp chất thứ nhất có giá trị IC50 là 3,81 ± 0,33 µM, trong khi hợp chất thứ hai có IC50 là 21,27 ± 0,48 µM. Đáng chú ý, cả hai đều cho hoạt tính ức chế mạnh hơn đáng kể so với chất đối chứng acarbose, có IC50 là 247,73 ± 11,85 µM.

Những kết quả này mở ra thêm một hướng nghiên cứu về hoạt tính sinh học của các hợp chất triterpenoid sulfat từ Elaeocarpus hainanensis.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận đúng giới hạn của nghiên cứu: đây là kết quả thử nghiệm in vitro, chưa phải bằng chứng cho một hoạt chất có thể được sử dụng như thuốc hay một sản phẩm điều trị. Chính các tác giả cũng đề xuất cần tiếp tục nghiên cứu hóa thực vật của chi Elaeocarpus để tìm kiếm thêm những hoạt tính sinh học có giá trị liên quan đến các triterpenoid sulfat.

Nhưng khoa học vốn bắt đầu từ những bước như vậy. Một phát hiện mới đặt ra những câu hỏi mới. Một kết quả trong phòng thí nghiệm tạo tiền đề cho những thử nghiệm tiếp theo. Một công trình hôm nay có thể chưa tạo ra sản phẩm ngay lập tức, nhưng lại góp thêm một viên gạch cho nền tảng tri thức mà những nghiên cứu khác có thể tiếp tục xây dựng. Nhìn vào danh sách tác giả, có thể thấy đây không phải là nỗ lực của một cá nhân.

TS. Bá Thị Châm, Viện Hóa học, Viện Hàn Lâm KHoa học và Công nghệ Việt Nam

Các nhà khoa học tham gia nghiên cứu đến từ nhiều đơn vị: Trường Đại học Khoa học và Công nghệ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Hóa học thuộc VAST, Viện Hóa sinh biển thuộc VAST, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Công nghiệp Hà Nội và Đại học Perugia của Italy.

Sự tham gia của nhiều nhóm nghiên cứu cũng cho thấy một đặc điểm quan trọng của khoa học hiện đại: một câu hỏi lớn thường cần nhiều chuyên môn cùng tham gia giải quyết.

Nhà khoa học có thể giỏi hóa học hữu cơ, người khác có thế mạnh về phân tích cấu trúc, người khác nghiên cứu hoạt tính sinh học. Khi những năng lực ấy được kết nối, một mẫu vật trong tự nhiên có thể được khám phá ở cấp độ phân tử và trở thành một công trình có giá trị khoa học.

Đó cũng là một trong những năng lực mà các nhà khoa học trẻ Việt Nam cần và đang từng bước hình thành: khả năng làm việc trong nhóm nghiên cứu, kết nối các chuyên môn và hợp tác vượt qua ranh giới của một phòng thí nghiệm hay một quốc gia.

Một điểm đặc biệt đáng chú ý khi nhìn lại công trình này là nó không xuất hiện đơn độc.

Trong danh mục tài liệu tham khảo, nhóm tác giả có những nghiên cứu trước đó liên quan đến các hợp chất từ Elaeocarpus hainanensis. Điều này cho thấy hướng nghiên cứu về loài cây này đã được nhóm theo đuổi qua nhiều công trình, thay vì chỉ là một phát hiện tình cờ. Đây là điều rất đáng nói khi nhìn vào hành trình của một nhà khoa học trẻ.

Khoa học không phải lúc nào cũng có những khoảnh khắc “đột phá” ngoạn mục. Phần lớn thời gian, đó là công việc bền bỉ với những câu hỏi nhỏ, những thí nghiệm lặp lại, những dữ liệu cần kiểm chứng và những kết quả chưa đạt như mong muốn. Có khi phải mất nhiều năm để một hướng nghiên cứu dần hình thành.

Vì thế, phía sau một bài báo quốc tế không chỉ có một kết quả. Có thể còn có cả một quá trình tích lũy tri thức, một nhóm nghiên cứu được hình thành và trưởng thành, những nhà khoa học trẻ được đào tạo qua thực tế nghiên cứu, và những câu hỏi mới tiếp tục được đặt ra.

Nhìn lại một bài báo để nhìn về phía trước

Có một cách nhìn khá phổ biến rằng giá trị của nghiên cứu khoa học được đo bằng những gì có thể nhanh chóng chuyển thành sản phẩm.

Đối với khoa học ứng dụng, đó là một tiêu chí quan trọng. Nhưng với nghiên cứu cơ bản, câu chuyện phức tạp hơn.

Một hợp chất mới được xác định hôm nay có thể chưa trở thành thuốc. Một hoạt tính sinh học được phát hiện trong phòng thí nghiệm còn phải trải qua nhiều bước nghiên cứu và kiểm chứng trước khi có thể nói đến ứng dụng. Khoảng cách từ một kết quả in vitro đến một sản phẩm thực tế là rất dài.

Nhưng điều đó không làm giảm giá trị của việc tạo ra tri thức mới.

Trong công trình này, các nhà khoa học đã xác định được hai hợp chất triterpenoid sulfat mới, đánh giá hoạt tính ức chế α-glucosidase và đưa kết quả nghiên cứu tới cộng đồng khoa học quốc tế. Nghiên cứu được tài trợ bởi Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), theo đề tài số 04/2022/TN.

Từ một loài cây ở Việt Nam, câu chuyện đã đi tới một bài báo quốc tế.

Nhưng có lẽ giá trị lớn hơn nằm ở chỗ: những người thực hiện công trình ấy đã cho thấy Việt Nam hoàn toàn có những nhóm nghiên cứu có thể theo đuổi các vấn đề chuyên sâu, sử dụng những phương pháp nghiên cứu hiện đại và tạo ra những kết quả mới được công bố trong môi trường khoa học quốc tế.

Ba năm sau ngày công bố, việc nhắc lại công trình này không nhằm biến một nghiên cứu cũ thành một “thành tựu mới”. Điều đáng làm là nhìn nó như một lát cắt của đời sống khoa học Việt Nam. Ở đâu đó trong các phòng thí nghiệm, vẫn có những nhà khoa học đang miệt mài với những mẫu vật, những phổ phân tích, những bảng số liệu và những câu hỏi mà phần lớn công chúng chưa từng nghe tới. Có những nghiên cứu chưa tạo ra sản phẩm ngay. Có những bài báo không xuất hiện trên truyền thông đại chúng. Có những kết quả cần nhiều năm nữa mới có thể cho thấy hết giá trị. Nhưng chính từ những công việc âm thầm ấy, năng lực khoa học được tích lũy.

Với các nhà khoa học trẻ, mỗi công trình quốc tế không chỉ là một dòng trong hồ sơ chuyên môn. Đó còn là quá trình học cách đặt câu hỏi, thiết kế nghiên cứu, kiểm chứng giả thuyết, làm việc với dữ liệu và đối thoại với cộng đồng khoa học quốc tế.

Và nếu những người trẻ ấy có môi trường nghiên cứu tốt hơn, có điều kiện tiếp cận thiết bị hiện đại, có nguồn lực ổn định để theo đuổi những câu hỏi dài hạn và có nhiều cơ hội hợp tác quốc tế hơn, những gì họ có thể tạo ra sẽ không chỉ dừng ở một vài công bố.

Có thể đó mới là điều đáng nhìn thấy khi mở lại một bài báo đã xuất bản từ ba năm trước. Không chỉ là hai hợp chất mới. Không chỉ là những con số IC50. Không chỉ là một công bố trên tạp chí quốc tế. Mà là hình ảnh của một nền khoa học đang được xây dựng từ những con người cụ thể, những nhà khoa học Việt Nam đang kiên trì đi từng bước trong phòng thí nghiệm, biến nguồn tài nguyên bản địa thành đối tượng nghiên cứu, biến những câu hỏi khoa học thành kết quả có thể được cộng đồng quốc tế kiểm chứng.

Một bài báo có thể đã cũ. Nhưng tinh thần nghiên cứu phía sau nó thì vẫn còn nguyên giá trị. Và từ những công trình như thế, có thể nhìn thấy một điều đáng kỳ vọng: tiềm năng của khoa học Việt Nam nằm không chỉ ở những thành tựu đã có, mà còn ở những gì thế hệ các nhà khoa học trẻ đang tiếp tục theo đuổi.

 

Côm Hải Nam hay còn gọi màng tang, rì rì nang tai (danh pháp khoa học: Elaeocarpus hainanensis) là một loài thực vật có hoa trong họ Côm. Loài này được Oliv. mô tả khoa học đầu tiên năm 1896