TS. Nguyễn Thị Thúy Hường (phải) và TS. Bá Thị Châm giới thiệu các sản phẩm nghiên cứu từ dược liệu Việt Nam tại Hội báo toàn quốc 2026. Hai nhà khoa học đã phối hợp nhiều năm để đưa kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm đến các sản phẩm chăm sóc sức khỏe phục vụ cộng đồng. Ảnh: Hoàng Toàn

Tại Hội báo toàn quốc 2026, gian trưng bày của Tạp chí Phụ nữ Mới thu hút đông đảo độc giả không chỉ bởi những câu chuyện về các nữ trí thức mà còn bởi những sản phẩm chăm sóc sức khỏe được nghiên cứu từ các loại dược liệu Việt Nam. Ít ai biết rằng, phía sau những sản phẩm ấy là sự kết hợp của hai nhà khoa học nữ: TS. Nguyễn Thị Thúy Hường, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và TS. Bá Thị Châm, Viện Hóa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Một người dành nhiều năm lặn lội khắp các vùng núi để tìm kiếm, định danh và xây dựng vùng nguyên liệu dược liệu. Người còn lại nghiên cứu công nghệ chiết xuất, tối ưu hoạt chất và bào chế thành sản phẩm. Hai con đường chuyên môn khác nhau nhưng gặp nhau ở cùng một mục tiêu: nâng tầm giá trị cây thuốc Việt bằng khoa học.

Người đi tìm cây thuốc, người hoàn thiện sản phẩm

TS. Nguyễn Thị Thúy Hường kể rằng chị và TS. Bá Thị Châm quen nhau thông qua Chi hội Nữ trí thức Costas, thuộc Hội Nữ trí thức Việt Nam. Ban đầu chỉ là những cuộc trao đổi chuyên môn, nhưng càng làm việc, cả hai càng nhận ra mình có chung một mong muốn: tạo ra những sản phẩm chăm sóc sức khỏe được nghiên cứu bài bản, có căn cứ khoa học và phục vụ trực tiếp cho cộng đồng. Bước ngoặt đến sau một hội thảo quốc tế năm 2017. Từ đó, hai người bắt đầu hợp tác sâu hơn trong nhiều đề tài nghiên cứu.

"Nếu tôi phụ trách tìm kiếm nguồn dược liệu, nghiên cứu sinh học, xây dựng vùng trồng thì Châm sẽ tiếp nối bằng công đoạn chiết xuất, bào chế và hoàn thiện sản phẩm. Chính sự bổ sung đó giúp các đề tài đi được đến bước cuối cùng", TS. Nguyễn Thị Thúy Hường chia sẻ. Sự phối hợp ấy tạo nên một chuỗi nghiên cứu khép kín mà không phải đề tài khoa học nào cũng có được.

TS. Nguyễn Thị Thúy Hường khảo sát và nghiên cứu các loài dược liệu bản địa. Chị phụ trách các công đoạn thu thập mẫu, định danh bằng công nghệ sinh học phân tử, phân tích hoạt chất và xây dựng vùng nguyên liệu cho nhiều đề tài nghiên cứu.

Nhiều năm qua, TS. Nguyễn Thị Thúy Hường gần như dành phần lớn thời gian cho những chuyến đi đến các vùng núi cao của Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng hay nhiều địa phương khác để gặp các ông lang, bà mế, những người đang lưu giữ các bài thuốc gia truyền. Chị gọi đó là hành trình đi tìm những "bài thuốc dấu", tức những bài thuốc chỉ được truyền trong phạm vi gia đình và gần như chưa từng được công bố.

Từ những chỉ dẫn của các thầy thuốc dân gian, chị cùng cộng sự lần theo từng loài cây, thu thập mẫu, định danh bằng công nghệ sinh học phân tử, phân tích thành phần hoạt chất, đánh giá tác dụng sinh học rồi xây dựng quy trình trồng trọt.

Hiện nay, chị đang chủ trì đề tài cấp tỉnh về cây sâm đất tại Lào Cai. Đây được xem là nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam thực hiện một cách hệ thống, từ định danh loài, phân tích hoạt chất đến xây dựng vùng nguyên liệu và bước đầu tạo ra sản phẩm bảo vệ sức khỏe. Nhưng nghiên cứu sẽ chưa thể hoàn chỉnh nếu dừng ở việc xác định giá trị của cây thuốc.

Đó là lúc vai trò của TS. Bá Thị Châm trở nên đặc biệt quan trọng. Là nhà khoa học thuộc Viện Hóa học, TS. Bá Thị Châm nhiều năm theo đuổi các công nghệ chiết xuất hoạt chất từ dược liệu Việt Nam. Chị cùng các cộng sự nghiên cứu lựa chọn dung môi, tối ưu quy trình chiết xuất, chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất và phát triển các dạng bào chế phù hợp.

TS. Bá Thị Châm nghiên cứu công nghệ chiết xuất và bào chế dược liệu tại Viện Hóa học. Sự kết hợp giữa chuyên môn hóa học của chị và chuyên môn sinh học của TS. Nguyễn Thị Thúy Hường đã góp phần tạo nên nhiều sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ cây thuốc Việt.

Nhờ sự phối hợp giữa hai lĩnh vực sinh học và hóa học, nhiều kết quả nghiên cứu không còn dừng lại ở những công bố khoa học mà đã trở thành các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có thể đưa ra thị trường.

Theo TS. Nguyễn Thị Thúy Hường, điều chị luôn trăn trở là Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu rất phong phú nhưng giá trị khai thác vẫn còn khiêm tốn. Có rất nhiều loài cây thuốc được sử dụng trong dân gian, song chưa được nghiên cứu đầy đủ về mặt khoa học. Không ít loài có hình thái gần giống nhau nhưng thành phần hoạt chất hoàn toàn khác biệt, thậm chí có loài còn chứa độc tính. Vì vậy, việc định danh chính xác bằng công nghệ sinh học là nền tảng quan trọng trước khi nghĩ đến phát triển sản phẩm.

Sau bước nghiên cứu đó là cả một quá trình dài để tách chiết hoạt chất, đánh giá chất lượng, xây dựng quy trình sản xuất và hoàn thiện sản phẩm. "Chúng tôi luôn mong muốn có thể tạo ra một chuỗi hoàn chỉnh 100% do người Việt thực hiện, từ vùng nguyên liệu, định danh, trồng trọt, chiết xuất, bào chế đến sản phẩm cuối cùng", TS. Nguyễn Thị Thúy Hường chia sẻ. Đó cũng là lý do chị luôn coi TS. Bá Thị Châm là người đồng hành không thể thiếu trong các đề tài nghiên cứu. Điều khiến hai nữ tiến sĩ hạnh phúc nhất không phải là số lượng công bố khoa học hay các đề tài đã hoàn thành. Với họ, giá trị lớn nhất là khi kết quả nghiên cứu đi vào cuộc sống.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thúy Hường và Tiến sĩ Bá Thị Châm thu mẫu tại vùng trồng Nghệ xanh.

...để cây thuốc Việt đi trọn hành trình

Trong nhiều năm qua, nhóm nghiên cứu đã phát triển nhiều sản phẩm từ ba kích, thạch tùng răng cưa, sâm đất và nhiều loại dược liệu bản địa khác. Một trong những dự án được TS. Nguyễn Thị Thúy Hường nhắc đến với nhiều cảm xúc là mô hình phát triển vùng nguyên liệu ba kích quy mô hàng trăm héc-ta. Dù kinh phí nghiên cứu không lớn, nhưng hiệu quả mang lại cho người dân và doanh nghiệp lại rất rõ rệt. Hay với cây sâm đất, mục tiêu của nhóm nghiên cứu không chỉ là chứng minh giá trị khoa học mà còn hướng tới xây dựng vùng trồng quy mô lớn, tạo sinh kế cho đồng bào miền núi và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Chính tư duy nghiên cứu gắn với ứng dụng đã giúp các đề tài của hai chị nhận được sự quan tâm từ nhiều doanh nghiệp dược trong nước.

Cả TS. Nguyễn Thị Thúy Hường và TS. Bá Thị Châm đều hiểu rằng nghiên cứu khoa học hiếm khi diễn ra theo giờ hành chính. Có những thí nghiệm phải lặp đi lặp lại nhiều lần. Có những quy trình phải điều chỉnh hàng chục lần mới đạt được kết quả như mong muốn. "Chúng tôi không tính bằng số giờ làm việc mà tính bằng kết quả cuối cùng", TS. Nguyễn Thị Thúy Hường nói.

Sản phẩm của hai nữ tiến sĩ nhận được sự quan tâm dặc biệt của người tiêu dùng.

Điều khiến chị trân trọng người đồng hành của mình không chỉ là chuyên môn mà còn là sự kiên trì. Khi một quy trình chiết xuất chưa đạt yêu cầu, cả hai lại cùng ngồi phân tích, trao đổi và tìm lời giải. Không ít đề tài kéo dài nhiều năm trước khi có thể tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh. Chính sự tin tưởng và bổ sung cho nhau đã giúp họ kiên trì đi đến cùng con đường mình lựa chọn.

Hội báo toàn quốc 2026 mang đến cho hai nhà khoa học một trải nghiệm đặc biệt. Lần đầu tiên, những sản phẩm vốn quen thuộc với phòng thí nghiệm được giới thiệu trực tiếp tới đông đảo công chúng. TS. Nguyễn Thị Thúy Hường vẫn nhớ cảm giác bất ngờ khi nhiều độc giả không chỉ quan tâm mà còn chủ động tìm hiểu rất kỹ về thành phần, hàm lượng hoạt chất và quy trình nghiên cứu của từng sản phẩm. Có những khách hàng quay trở lại gian trưng bày trong ngày thứ hai để tiếp tục tìm hiểu. Một số doanh nghiệp dược cũng bày tỏ mong muốn hợp tác phát triển sản phẩm ở quy mô lớn hơn. Đó là tín hiệu khiến hai nhà khoa học thêm tin rằng những nghiên cứu của mình đang đi đúng hướng.

Ở tuổi nghề đã tích lũy nhiều kinh nghiệm, cả TS. Nguyễn Thị Thúy Hường và TS. Bá Thị Châm vẫn không dừng lại. Họ tiếp tục mở rộng nghiên cứu đối với nhiều loài dược liệu bản địa, xây dựng thêm các vùng nguyên liệu mới, phát triển những sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc từ cây thuốc Việt và chuyển giao kết quả nghiên cứu cho doanh nghiệp.

Trong câu chuyện với Phụ nữ Mới, TS. Nguyễn Thị Thúy Hường nhiều lần nhắc đến mong muốn đưa những kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm để phục vụ người dân. Đó cũng là điểm gặp nhau giữa hai nữ tiến sĩ. Với họ, thành công của một công trình khoa học không nằm ở số bài báo quốc tế hay những bằng khen, mà ở việc những cây thuốc từng âm thầm mọc nơi núi rừng Việt Nam có thể trở thành những sản phẩm chăm sóc sức khỏe an toàn, chất lượng, góp phần nâng cao giá trị dược liệu trong nước và cải thiện sinh kế cho người dân. Đó không chỉ là hành trình của hai nhà khoa học, mà còn là hành trình bền bỉ gìn giữ và đánh thức kho tàng tri thức bản địa bằng ngôn ngữ của khoa học hiện đại.