Trong văn hóa gia đình Việt, mâm cơm – đặc biệt là mâm cỗ ngày lễ, ngày giỗ hay dịp Tết – luôn được xem như “tấm gương” phản chiếu nếp nhà. Người lớn tuổi thường chỉ cần nhìn qua cách bày biện là có thể đoán được gia đình đó có coi trọng truyền thống hay không.

Điều đáng nói là chi tiết ấy không nằm ở món ăn đắt tiền hay cầu kỳ, mà lại nằm ở cách sắp xếp vị trí món ăn trên mâm, một thói quen nhỏ nhưng mang nhiều ý nghĩa văn hóa lẫn tâm linh.

Nguyên tắc “trên – dưới, trong – ngoài” trong cách bày mâm

Theo quan niệm truyền thống, mâm cơm được bày theo trật tự hài hòa, có quy củ rõ ràng. Các món thường được đặt theo nguyên tắc cân đối âm – dương, nóng – mát, khô – nước để tạo sự đầy đủ và thuận mắt.

Thông thường, bát canh hoặc món nước sẽ đặt ở vị trí trung tâm hoặc phía trước, tượng trưng cho sự kết nối, dung hòa. Các món mặn, món xào, món luộc sẽ được sắp xếp xung quanh theo vòng tròn, thể hiện ý nghĩa sum họp, đủ đầy.

Người xưa quan niệm mâm cơm bày lộn xộn, món chồng lên nhau hoặc đặt thiếu cân đối không chỉ gây mất mỹ quan mà còn thể hiện sự cẩu thả, thiếu chu đáo trong việc chuẩn bị lễ nghi.

Ảnh minh họa

Chi tiết nhỏ: Hướng đặt bát đĩa và dụng cụ ăn uống

Một trong những điểm người lớn tuổi đặc biệt chú ý chính là cách đặt bát, đũa và thìa trên mâm. Trong nhiều gia đình truyền thống, bát thường được xếp ngay ngắn, đũa đặt song song, đầu đũa hướng gọn gàng về cùng một phía.

Chi tiết này không chỉ thể hiện sự sạch sẽ, trật tự mà còn mang ý nghĩa tôn trọng người cùng dùng bữa. Với mâm cơm cúng, cách đặt dụng cụ gọn gàng còn được xem là biểu hiện của sự trang nghiêm.

Ngược lại, việc đặt đũa chéo, bát xếp lệch hoặc để dụng cụ lẫn lộn thường bị xem là thiếu tinh tế, nhất là trong những dịp quan trọng.

Sự cân bằng màu sắc – yếu tố phong thủy ít người để ý

Trong quan niệm dân gian, mâm cơm đẹp không chỉ nằm ở số lượng món mà còn ở sự hài hòa màu sắc. Một mâm cỗ truyền thống thường có đủ màu sáng – tối, nóng – lạnh, tượng trưng cho sự cân bằng ngũ hành.

Ví dụ, món luộc hoặc rau xanh mang yếu tố thanh mát, món thịt hoặc món chiên tạo cảm giác ấm áp, món canh giúp dung hòa tổng thể. Khi các món ăn được sắp xếp hài hòa, người xưa tin rằng bữa cơm sẽ mang lại cảm giác trọn vẹn, tượng trưng cho cuộc sống đủ đầy.

Vì sao chi tiết nhỏ này lại được coi là “thước đo nề nếp”?

Trong quan niệm truyền thống, việc bày mâm cơm đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và ý thức giữ gìn phép tắc gia đình. Người lớn tuổi thường xem đây là cách thể hiện sự dạy dỗ, nền nếp sinh hoạt và tinh thần tôn trọng bữa ăn chung.

Một mâm cơm được chuẩn bị gọn gàng, có quy củ không chỉ khiến bữa ăn trở nên trang trọng mà còn giúp các thành viên cảm nhận rõ không khí sum họp, gắn kết.

Giữ tinh thần truyền thống trong nhịp sống hiện đại

Ngày nay, cuộc sống bận rộn khiến nhiều gia đình ưu tiên sự tiện lợi. Tuy vậy, không ít người vẫn cố gắng giữ lại thói quen bày mâm cơm chỉn chu trong những dịp đặc biệt. Họ xem đó là cách lưu giữ giá trị văn hóa, đồng thời tạo nên những ký ức gia đình đáng nhớ.

Thực tế, việc bày biện mâm cơm không cần quá cầu kỳ, nhưng chỉ cần gọn gàng, cân đối và có sự chăm chút cũng đủ thể hiện sự trân trọng đối với bữa ăn và những người cùng quây quần bên mâm.

Khi nề nếp bắt đầu từ những điều nhỏ nhất

Mâm cơm gia đình từ lâu đã vượt qua ý nghĩa dinh dưỡng đơn thuần để trở thành biểu tượng của sự sum vầy và truyền thống. Và đôi khi, chỉ một chi tiết nhỏ trong cách bày món ăn cũng đủ để người lớn tuổi cảm nhận được sự chỉn chu, nề nếp của cả một gia đình.

Giữa nhịp sống ngày càng thay đổi, những quy tắc nhỏ ấy vẫn âm thầm giữ vai trò kết nối các thế hệ, giúp bữa cơm không chỉ là nơi ăn uống mà còn là nơi gìn giữ văn hóa và tình thân.