Theo Rare Earth Exchanges, Nhật Bản sẽ cung cấp hỗ trợ kỹ thuật cho Malaysia nhằm phát triển các kỹ thuật tinh chế đất hiếm thân thiện với môi trường. Sáng kiến này kết hợp đào tạo, chuyên môn khoa học và hợp tác công nghiệp.

Kể từ sau khi Trung Quốc áp đặt các hạn chế xuất khẩu vào năm 2010, Nhật Bản chưa bao giờ ngừng tìm kiếm "kế hoạch B" cho nguồn cung đất hiếm. Loại nguyên liệu này được ví như “linh hồn” của các ngành công nghệ cao từ xe điện (EV) đến tuabin gió… 

"Bức tường" kỹ thuật: Tại sao tinh chế đất hiếm là bài toán nan giải?

Sở dĩ đất hiếm trở thành tâm điểm của các cuộc tranh chấp địa chính trị không chỉ nằm ở giá trị ứng dụng, mà còn ở "ngưỡng cửa" công nghệ tinh chế cực kỳ khắc nghiệt.

Trở ngại đầu tiên và lớn nhất nằm ở đặc tính hóa học của 17 nguyên tố đất hiếm. Trong tự nhiên, các nguyên tố này thường tồn tại cùng nhau trong các cấu trúc khoáng vật phức tạp với tính chất vật lý và hóa học gần như tương đồng. Việc tách rời từng nguyên tố riêng biệt như Neodymium hay Dysprosium khỏi hỗn hợp quặng được ví như nỗ lực phân loại hàng vạn hạt cát có cùng kích thước và màu sắc.

Công nghệ tinh chế đất hiếm không phải là một công thức vạn năng có thể áp dụng chung cho mọi nơi. Mỗi mỏ quặng đều có cấu trúc địa chất và hàm lượng tạp chất khác biệt hoàn toàn. Điều này đòi hỏi các kỹ sư phải xây dựng một "phác đồ" hóa học riêng biệt cho từng nguồn nguyên liệu.

Chiến lược đa dạng hóa của Tokyo

Malaysia không phải là cái tên mới trong ngành đất hiếm, nhưng sự hiện diện của quốc gia Đông Nam Á này đang trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Với trữ lượng ước tính lên đến 16 triệu tấn khoáng sản, bao gồm các nguyên tố quý giá như neodymium và dysprosium, Malaysia nắm giữ chìa khóa cho tương lai của ngành sản xuất động cơ xe điện. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của họ chính là lỗ hổng về công nghệ tinh chế và những lo ngại về tác động môi trường.

Sự tham gia của Nhật Bản thông qua JICA đánh dấu lần đầu tiên nguồn vốn ODA được sử dụng cho lĩnh vực khai thác và tinh chế đất hiếm giữa hai nước. Tokyo không chỉ gửi các chuyên gia hàng đầu về địa chất tài nguyên và hóa học môi trường đến Malaysia mà còn thiết lập chương trình đào tạo chuyên sâu tại Nhật cho các kỹ sư bản địa. Đây là một bước đi thông minh: Nhật Bản cung cấp "cần câu" công nghệ để Malaysia tự tin vận hành chuỗi cung ứng mà không cần phải dựa dẫm vào các tiêu chuẩn của Trung Quốc.

Hiện tại, Malaysia đã là nơi đặt nhà máy của Lynas Rare Earths (Australia) – cơ sở tách chiết đất hiếm lớn nhất thế giới nằm ngoài Trung Quốc. Việc Nhật Bản củng cố thêm hạ tầng kỹ thuật tại đây sẽ biến Malaysia thành một "trung tâm tinh chế xanh", giúp các quốc gia phương Tây và đồng minh có thêm lựa chọn thay thế an toàn.

Công nghệ tinh chế xanh

Dự án hợp tác lần này giữa Nhật Bản và Malaysia tập trung vào các phương pháp tách chiết tiên tiến, giảm thiểu tối đa dấu chân carbon và xử lý chất thải hiệu quả. Bằng cách áp dụng các tiêu chuẩn khắt khe, Malaysia có thể khai thác khoáng sản mà vẫn đảm bảo được các mục tiêu phát triển bền vững (ESG).

Hơn nữa, việc tập trung vào các nguyên tố đất hiếm nặng như dysprosium – vốn là phân khúc mà Trung Quốc nắm giữ gần như độc quyền (lên tới hơn 90% công suất tinh chế toàn cầu) – cho thấy tham vọng của Nhật Bản trong việc tấn công trực diện vào những mắt xích yếu nhất của chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc.

Sự hỗ trợ của Nhật Bản đối với ngành tinh chế đất hiếm Malaysia là một minh chứng cho thấy công nghệ tương lai sẽ được định đoạt ngay từ khâu xử lý quặng thô. Bằng cách kết hợp nguồn tài nguyên dồi dào của Malaysia với trình độ kỹ thuật thượng tầng của Nhật Bản, liên minh này đang tạo ra một kịch bản mới cho thị trường khoáng sản toàn cầu.

Đào tạo kỹ thuật chỉ là bước đầu tiên

Tuy nhiên, xét từ góc độ chuỗi cung ứng, đào tạo kỹ thuật thôi thì chưa đủ để tạo ra năng lực công nghiệp. Các cơ sở tách kim loại đất hiếm đòi hỏi vốn đầu tư đáng kể, chuyên môn kỹ thuật hóa học đặc thù và nhiều năm tối ưu hóa hoạt động.

Malaysia đã có kinh nghiệm trong lĩnh vực chế biến đất hiếm thông qua các hoạt động hạ nguồn của Lynas, nhưng việc xây dựng một ngành công nghiệp tinh chế trong nước hoàn toàn độc lập sẽ đòi hỏi đầu tư bền vững và nguồn cung nguyên liệu dài hạn.

Đối với các nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách theo dõi lĩnh vực đất hiếm, sự hợp tác này báo hiệu một sự chuyển biến quan trọng: các quốc gia phương Tây và đồng minh ngày càng tập trung vào khâu xử lý trung gian của chuỗi cung ứng. Các chương trình đào tạo như thế này là bước chuẩn bị ban đầu. Thử thách thực sự sẽ là liệu chúng có thể chuyển thành năng lực tách chiết quy mô công nghiệp đủ sức cạnh tranh với vị thế thống trị vững chắc của Trung Quốc hay không.