Tại một trường tiểu học ở Anh, khi được hỏi có thích đọc sách không, một cậu bé 10 tuổi nhún vai đáp: “Nếu được chọn, cháu thà đi đá bóng còn hơn". Câu chuyện ấy không hề cá biệt. Một cuộc khủng hoảng đọc sách nghiêm trọng nhất trong vòng 20 năm qua đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Theo khảo sát mới nhất của NLT - National Literacy Trust (Quỹ Quốc gia về Năng lực Đọc - Viết của Vương quốc Anh), trong nhóm trẻ từ 8 đến 18 tuổi, chỉ có 18,7% đọc sách mỗi ngày, con số thấp nhất từng được ghi nhận.

Tình hình tại Mỹ cũng không khả quan hơn. Năm 2023, chỉ 14% trẻ 13 tuổi đọc sách gần như mỗi ngày, giảm gần một nửa so với năm 2012.

Năm 2024, NLT phân tích dữ liệu của 4.000 trẻ em và phát hiện: những em thực sự yêu thích đọc sách đạt trung bình 109 điểm trong các bài kiểm tra chuẩn hóa, trong khi nhóm không thích đọc chỉ đạt 102 điểm. Khoảng cách này phản ánh tác động sâu rộng của việc đọc đối với nhận thức, sức khỏe tinh thần và cấu trúc não bộ, những nền tảng then chốt cho việc học tập và phát triển lâu dài.

Ảnh minh họa

Đọc sách không chỉ làm giàu tri thức, mà còn làm giàu tương lai kinh tế

Cuối cùng, những lợi ích ấy sẽ chuyển hóa thành giá trị kinh tế. Nghiên cứu ước tính: nếu tất cả học sinh trong độ tuổi đi học tại Anh đọc sách mỗi ngày vì sở thích cá nhân, trong vòng 30 năm, sẽ có thêm 1,1 triệu người đạt được 5 môn GCSE loại giỏi. Thu nhập trọn đời trung bình của những người này dự kiến tăng thêm khoảng 57.500 bảng Anh.

Tại Mỹ, các phân tích dài hạn của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế) và Bộ Giáo dục Hoa Kỳ chỉ ra rằng: năng lực đọc ở tuổi thiếu niên là một trong những yếu tố dự báo mạnh mẽ nhất đối với mức thu nhập, sự ổn định nghề nghiệp và khả năng thích ứng khi công việc thay đổi. Những người đọc tốt không chỉ kiếm được nhiều tiền hơn, mà còn ít thất nghiệp hơn và có khả năng chuyển nghề linh hoạt hơn trong suốt cuộc đời.

Khảo sát của YouGov (công ty nghiên cứu dư luận và khảo sát xã hội quốc tế tại Anh) với 2.000 người trưởng thành tại Anh cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ: 40% không đọc, thậm chí không nghe bất kỳ cuốn sách nào trong suốt 12 tháng qua. Điều trớ trêu nằm ở chỗ, chính nhiều phụ huynh lại không nhận ra thói quen của mình đang ảnh hưởng trực tiếp đến con cái. Một giáo viên có hơn 20 năm đứng lớp chia sẻ: phụ huynh có thể thoải mái nói “tôi học toán rất kém”, nhưng rất hiếm người dám thừa nhận rằng “tôi cũng chẳng mấy khi đọc sách”.

Nhiều người vội vàng đổ lỗi cho điện thoại, máy tính bảng hay mạng xã hội. Nhưng theo giáo sư Natalia Kucirkova (Slovakia) – chuyên gia về đọc và sự phát triển của trẻ em, công nghệ không hẳn là kẻ thù của việc đọc. Vấn đề nằm ở cách sử dụng. Những nền tảng số được thiết kế tốt có thể giúp trẻ đọc dễ hơn nhờ chữ to, có giọng đọc hỗ trợ, tra từ ngay lập tức, đặc biệt hữu ích với những em gặp khó khăn trong đọc hiểu.

Quan trọng hơn, không ít nghiên cứu chỉ ra rằng: nhiều đứa trẻ “không thích đọc sách” thực ra vẫn đang đọc mỗi ngày, chỉ là đọc theo cách khác. Các em đọc lời bài hát, truyện fanfic, tin tức, bình luận trên màn hình. Trào lưu BookTok trên TikTok thậm chí còn kéo được rất nhiều bạn trẻ quay lại hiệu sách để mua sách giấy. Ngay cả trò chơi điện tử cũng chứa đầy chữ viết, cốt truyện và yếu tố kể chuyện.

“Chúng ta không thể chỉ nói với trẻ: ‘Đừng lướt điện thoại nữa, đi đọc sách đi’,” ông Andrew Ettinger, Giám đốc giáo dục của Quỹ NLT, nhấn mạnh. “Bởi thế giới hôm nay không còn vận hành theo cách đó nữa".

Trong kỷ nguyên AI, việc nuôi dưỡng niềm yêu thích đọc và năng lực tư duy phản biện trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Financial Times -  Thời báo tài chính (Anh) gợi ý 4 cách để cha mẹ có thể giúp con trở thành những đứa trẻ yêu đọc sách.

4 cách nuôi dưỡng một đứa trẻ yêu đọc sách

Cách thứ nhất: Đón nhận công nghệ như một cánh cửa vào đọc sách. Sách nói, sách điện tử tương tác, các nền tảng AI cá nhân hóa câu chuyện đều có thể trở thành bước khởi đầu cho thói quen đọc.

Cách thứ hai: Để trẻ tự lựa chọn. Nhiều trò chơi có thể thu hút các bé trai vốn không thích đọc. “Các em phải đọc sách hướng dẫn, tạo nhân vật, điền thẻ kỹ năng nhưng không hề nhận ra rằng mình đang đọc. Trao cho trẻ quyền lựa chọn, giúp chúng tìm được “cánh cửa đọc” của riêng mình, quan trọng hơn nhiều so với việc ép buộc.

Cách thứ ba: Đừng dừng việc đọc cùng con. Nhiều phụ huynh cho rằng khi con đã biết đọc độc lập thì nên buông tay, sợ rằng đọc cùng sẽ khiến con “lười”. Đây là một hiểu lầm lớn. Việc duy trì đọc sách cùng con chính là chìa khóa hình thành thói quen đọc bền vững.

Cách thứ tư: Xây dựng cả một hệ sinh thái đọc. Chương trình LitUp tại Hastings (Anh) kết hợp đào tạo giáo viên, tổ chức giờ đọc chung cho gia đình, phát sách miễn phí và mời nhà văn đến trường. Không chỉ trao sách, mà còn tạo môi trường, phương pháp và sự hỗ trợ toàn diện.