"Bạn là những gì bạn ăn" không chỉ là một câu nói quen thuộc mà ngày càng được chứng minh bằng các nghiên cứu khoa học. Chế độ ăn mỗi ngày có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ mắc bệnh, tuổi thọ và chất lượng cuộc sống.

Trong ba nhóm chất dinh dưỡng đa lượng gồm carbohydrate, chất béo và protein, câu hỏi được nhiều người quan tâm là: Nên ưu tiên protein từ thịt, trứng, sữa hay protein từ các loại đậu và ngũ cốc?

Một nghiên cứu quy mô lớn tại Italy vừa mang đến câu trả lời đáng chú ý. Kết quả cho thấy, chế độ ăn giàu protein động vật không chỉ làm tăng nguy cơ tử vong nói chung mà còn đặc biệt nguy hiểm với những người từng hút thuốc lá.

Theo dõi hơn hai thập kỷ để tìm lời giải

Nghiên cứu mang tên BEST-FU do các nhà khoa học thuộc Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Italy thực hiện đã theo dõi 1.350 người trưởng thành (40-74 tuổi) sống tại vùng Lombardy trong thời gian trung bình 21 năm, với tổng thời gian nghiên cứu kéo dài 24 năm.

Ở nhóm tham gia nghiên cứu, protein chiếm khoảng 16,9% tổng năng lượng khẩu phần ăn. Trong đó, protein động vật chiếm tỷ lệ cao hơn đáng kể (10,9%), còn protein thực vật chỉ khoảng 6%.

Các nhà nghiên cứu phân tích mối liên hệ giữa nguồn protein trong khẩu phần ăn với nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân.

Ăn càng nhiều protein động vật, nguy cơ tử vong càng tăng

Kết quả cho thấy, khi tổng lượng calo tiêu thụ không thay đổi, tỷ lệ protein động vật trong khẩu phần càng cao thì nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân càng tăng, với mức tăng khoảng 37%.

Tuy nhiên, khi phân tích sâu theo giới tính, tiền sử hút thuốc và chỉ số BMI, nhóm nghiên cứu nhận thấy nguy cơ này không giống nhau ở tất cả mọi người.

Nam giới chịu ảnh hưởng rõ rệt hơn phụ nữ

Ở nam giới, chế độ ăn giàu protein động vật làm tăng nguy cơ tử vong khoảng 57%.

Trong khi đó, ở phụ nữ, mối liên hệ này không đạt ý nghĩa thống kê.

Hút thuốc lá kết hợp ăn nhiều protein động vật: "Bộ đôi" làm nguy cơ tử vong tăng vọt

Điểm đáng chú ý nhất của nghiên cứu nằm ở nhóm người có tiền sử hút thuốc, bao gồm cả người đang hút và người đã cai.

Ở nhóm này, tác động bất lợi của protein động vật tăng lên rất mạnh.

Nam giới hút thuốc có nguy cơ tử vong tăng khoảng 90%. Phụ nữ có tiền sử hút thuốc ghi nhận mức tăng hơn 3 lần so với nhóm đối chứng.

Theo các nhà nghiên cứu, đây là nhóm có mức nguy cơ cao nhất trong toàn bộ nghiên cứu.

Người gầy cũng thuộc nhóm cần đặc biệt lưu ý

Không chỉ người hút thuốc, những người có BMI dưới 25 (cân nặng bình thường hoặc hơi gầy) cũng chịu ảnh hưởng rõ rệt từ chế độ ăn giàu protein động vật.

Ở nhóm này, nguy cơ tử vong tăng tới 91%.

Ngược lại, ở người thừa cân hoặc béo phì, mối liên hệ trên không còn đạt ý nghĩa thống kê.

Protein thực vật có thể mang lại lợi ích cho một số nhóm phụ nữ

Khi xem xét protein từ thực vật như đậu nành, các loại đậu, ngũ cốc..., các nhà nghiên cứu không ghi nhận lợi ích rõ rệt đối với toàn bộ nhóm tham gia.

Tuy nhiên, ở phụ nữ có BMI dưới 25, tỷ lệ protein thực vật cao hơn trong khẩu phần lại liên quan đến nguy cơ tử vong thấp hơn, cho thấy tác dụng bảo vệ đáng kể.

Hiệu quả này không xuất hiện ở phụ nữ thừa cân hoặc béo phì.

Theo nhóm nghiên cứu, tình trạng béo phì thường đi kèm viêm mạn tính mức độ thấp và đề kháng insulin. Những rối loạn chuyển hóa này có thể làm thay đổi cách cơ thể xử lý protein thực vật, từ đó làm giảm lợi ích vốn có của chúng.

Vì sao hút thuốc kết hợp ăn nhiều thịt lại nguy hiểm hơn?

Các nhà khoa học cho rằng vấn đề không nằm ở bản thân protein.

Thực phẩm giàu protein động vật, đặc biệt là thịt đỏ và thịt chế biến sẵn, thường đi kèm nhiều hợp chất có khả năng thúc đẩy quá trình oxy hóa hoặc làm tăng nguy cơ ung thư, chẳng hạn các hợp chất nitroso.

Trong khi đó, hút thuốc lá vốn đã tạo ra lượng lớn gốc tự do và chất gây ung thư trong cơ thể.

Khi hai yếu tố này cùng tồn tại, chúng có thể làm gia tăng stress oxy hóa và phản ứng viêm, từ đó thúc đẩy sự phát triển của nhiều bệnh mạn tính.

Ngoài ra, người hút thuốc thường có xu hướng ăn ít rau xanh và trái cây hơn, đồng nghĩa với việc cơ thể thiếu các chất chống oxy hóa giúp trung hòa tác hại của gốc tự do. Điều này càng khiến nguy cơ bệnh tật tăng cao.

Chế độ ăn không có công thức chung cho tất cả mọi người

Các tác giả cho rằng kết quả nghiên cứu cho thấy việc xây dựng khuyến nghị dinh dưỡng không nên áp dụng theo một công thức chung.

Protein động vật không phải lúc nào cũng có hại, còn protein thực vật cũng không phải "lá bùa" bảo vệ sức khỏe cho mọi đối tượng.

Tuy nhiên, với những người có tiền sử hút thuốc, đặc biệt là nam giới hoặc người có thể trạng gầy, việc hạn chế thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và tăng nguồn protein từ đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt có thể là lựa chọn có lợi hơn cho sức khỏe lâu dài.

Trong khi đó, với người thừa cân hoặc béo phì, chỉ tăng lượng protein thực vật có thể chưa đủ. Kiểm soát cân nặng, cải thiện rối loạn chuyển hóa và xây dựng lối sống lành mạnh vẫn là yếu tố nền tảng để giảm nguy cơ bệnh tật và kéo dài tuổi thọ.

Lưu ý: Đây là nghiên cứu quan sát nên chỉ cho thấy mối liên hệ, không chứng minh protein động vật là nguyên nhân trực tiếp gây tử vong. Kết quả cũng cần được xem xét cùng với nhiều yếu tố khác như tổng thể chế độ ăn, mức độ vận động, tình trạng bệnh nền và lối sống của từng cá nhân.