Chiêng ba- báu vật truyền đời của cộng đồng người H’re

Đối với đồng bào H’re, chiêng ba không đơn thuần là nhạc cụ. Đó là báu vật được truyền từ đời này sang đời khác, là biểu tượng của sự sung túc, no đủ và là sợi dây kết nối con người với thần linh, tổ tiên. Chiêng ba được đúc nguyên khối bằng đồng, mỗi bộ gồm ba chiếc: Chiêng cha, chiêng mẹ và chiêng con. Ba chiếc chiêng với cao độ khác nhau hòa quyện tạo nên những âm thanh trầm bổng, vang xa giữa núi rừng, mang theo hơi thở của đất trời.

Diễn xướng cồng chiêng bên thác K'Rầy, thác tình yêu huyền thoại ở xã Ba Vì.

Trong các dịp lễ hội, Tết cổ truyền, lễ cúng thần linh, lễ mừng lúa mới hay những ngày hội cộng đồng, tiếng chiêng ba luôn cất lên đầu tiên như lời mời gọi thần linh về chứng giám, phù hộ cho buôn làng bình an, mùa màng bội thu.

Đồng bào H’re quan niệm rằng mỗi chiếc chiêng đều có linh hồn. Do vậy, trong những nghi lễ cúng hàng năm, chiêng ba cũng được cúng như một thành viên của gia đình. Mỗi gia đình thường sở hữu từ một đến hai bộ chiêng và xem đó là tài sản quý giá nhất để truyền lại cho con cháu.

Các nghệ nhân đồng bào H're trình diễn chiêng ba bên bãi cát sông Re, xã Ba Vì.

Giữa tiếng chiêng ngân vang là những điệu múa truyền thống được lưu giữ từ bao đời. Mỗi động tác uyển chuyển đều gửi gắm một thông điệp riêng, khi thì tôn vinh đất trời, khi bày tỏ lòng biết ơn thần linh, lúc lại tái hiện cảnh lao động sản xuất hay tình đoàn kết của cộng đồng.

Tiếng chiêng và điệu múa hòa quyện đã tạo nên bức tranh văn hóa sống động, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của cộng đồng người H’re. Đó là giá trị tinh thần vô giá mà bao thế hệ vẫn đang gìn giữ.

Không chỉ có chiêng ba, đời sống tinh thần phong phú của người H’re còn được thể hiện qua nhiều loại nhạc cụ truyền thống độc đáo.

Hầu hết các nhạc cụ đều được chế tác từ những vật liệu gần gũi trong thiên nhiên như: Tre, nứa, đất nặn, lá cây, đồng… Qua đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân, những vật liệu bình dị ấy trở thành những nhạc cụ mang âm sắc riêng của núi rừng.

Các nghệ nhân, diễn viên đồng bào H're biểu diễn những điệu múa dân gian bên bờ sông Re, xã Ba Vì, tỉnh Quảng Ngãi.

Có thể kể đến đàn P.rocq, đàn P.rauq, chinh kla, sáo cùng nhiều loại nhạc cụ khác. Điều đặc biệt là người Hrê không bị gò bó bởi khuôn mẫu. Các nghệ nhân thường sáng tạo cách biểu diễn theo cảm hứng, tạo nên những giai điệu vừa mộc mạc, vừa giàu cảm xúc, phản ánh chân thực đời sống lao động, sinh hoạt và tình yêu thiên nhiên.

Mỗi nhạc cụ là một mảnh ghép làm nên kho tàng âm nhạc dân gian phong phú của người Hrê, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa giữa đại ngàn.

Nếu chiêng ba là linh hồn của văn hóa Hrê thì dân vũ H’re chính là hơi thở mới giúp những giá trị truyền thống lan tỏa mạnh mẽ hơn trong đời sống hôm nay.

Được sáng tạo trên nền những điệu múa cổ truyền, dân vũ H’re sử dụng phần âm nhạc phối mới từ chính các chất liệu truyền thống như chiêng ba, chinh kla, sáo… tạo nên giai điệu vui tươi, sôi động và gần gũi với nhiều đối tượng, nhiều lứa tuổi. Dù được cách tân trong phối khí và hình thức biểu diễn nhưng dân vũ Hrê vẫn giữ nguyên cốt lõi văn hóa dân tộc. Những bước chân nhịp nhàng, vòng xoang rộn rã cùng tiếng chiêng ngân vang khiến bất cứ ai cũng muốn hòa mình vào không khí lễ hội.

Ngày nay, dân vũ H’re đã trở thành sản phẩm văn hóa đặc trưng của Ba Vì. Mỗi khi du khách đến với vùng đất này, những điệu múa tập thể chính là lời chào nồng hậu nhất của người dân địa phương. Trong không gian văn hóa ấy, khoảng cách giữa người dân và du khách dường như được xóa nhòa. Mọi người cùng nắm tay nhau, cùng hòa theo nhịp chiêng, cảm nhận sự đoàn kết, yêu thương và những giá trị nhân văn mà văn hóa Hrê gìn giữ từ bao đời.

Taleu, Ca choi – di sản văn hóa làm say lòng du khách

Bên cạnh tiếng chiêng, Taleu và Ca choi cũng là những di sản văn hóa đặc sắc của cộng đồng H’re. Đây là loại hình dân ca truyền miệng đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lưu giữ những câu chuyện về tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình, lao động sản xuất, thiên nhiên và cuộc sống.

Người H’re hát Taleu, Ca choi trong lễ hội, đám cưới, trên nương rẫy, bên bếp lửa hay cả khi chỉ có một mình giữa núi rừng. Không cần sân khấu lớn, không cần nhạc đệm cầu kỳ, tiếng hát vẫn vang lên mộc mạc mà da diết, chứa đựng tâm hồn và ký ức của cả một cộng đồng. Chính sự giản dị ấy đã làm nên giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học to lớn của loại hình diễn xướng này, góp phần làm phong phú kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.

 Tại Ba Vì, Taleu và Ca choi đang được gìn giữ bằng nhiều hình thức như truyền dạy trong cộng đồng, biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, lễ hội và các chương trình phục vụ khách du lịch. Đây không chỉ là hoạt động bảo tồn mà còn là cách để thế hệ trẻ thêm yêu và tự hào về bản sắc dân tộc mình. Những giá trị văn hóa truyền thống của người Hrê đang mở ra hướng đi mới cho Ba Vì trong phát triển du lịch cộng đồng.

Ông Thành Minh Thuận, Chủ tịch UBND xã Ba Vì, trong tương lai gần địa phương sẽ khai thác toàn diện các giá trị văn hóa của cộng đồng H’re gắn với phát triển du lịch bền vững. Từ tiếng chiêng ba, những điệu dân vũ, các làn điệu Taleu, Ca choi cho đến ẩm thực truyền thống, nghề thủ công và không gian sinh hoạt cộng đồng sẽ được xây dựng thành những sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng, tạo nên sức hấp dẫn khác biệt cho Ba Vì. "Chiều sâu văn hóa sẽ là yếu tố cốt lõi và cũng là thế mạnh để Ba Vì trở thành điểm đến lý tưởng của du khách", ông Thuận nói.

Đó không chỉ là câu chuyện phát triển kinh tế mà còn là hành trình đánh thức những giá trị văn hóa đang hiện hữu trong từng tiếng chiêng, từng câu hát và từng điệu múa của người H’re. Giữa vòng quay vội vã của thời gian, tiếng chiêng ba vẫn ngân vang trên núi rừng Ba Vì như nhịp đập của đại ngàn. Những bước dân vũ vẫn nối dài trong các lễ hội, còn Taleu, Ca choi vẫn tha thiết bên bếp lửa mỗi khi đêm xuống.

Lãnh đạo xã Ba Vì tin tưởng di sản văn hóa độc đáo của đồng bào H're nơi đây sẽ trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc trong tương lai gần.

Khi những giá trị ấy được gìn giữ, trao truyền và trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, Ba Vì không chỉ bảo tồn được di sản quý báu của cha ông mà còn mở ra một tương lai phát triển bền vững, nơi mỗi du khách khi rời vùng đất này đều mang theo trong tim âm vang của chiêng ba và tình người nồng hậu của đồng bào H’re.