Trong mắt nhiều phụ huynh, hình ảnh một đứa trẻ ngồi học nhưng ánh mắt lại "trôi đi đâu đó", tay vẫn cầm bút nhưng đầu óc dường như không ở trên trang vở là điều vô cùng quen thuộc. Không ít người ngay lập tức gắn nhãn cho hành vi này là lười biếng, thiếu tập trung, thậm chí là "học không vào".

Thế nhưng, một hướng nhìn hoàn toàn khác đang dần được khoa học xác nhận. Những khoảnh khắc "mơ mộng" ấy có thể chính là lúc bộ não của trẻ hoạt động mạnh mẽ theo cách mà người lớn không dễ nhận ra.

Một số nghiên cứu từ Đại học Oxford (Anh) về hệ thống gọi là "mạng lưới thần kinh mặc định" - Default Mode Network đã chỉ ra rằng khi con người không tập trung vào một nhiệm vụ cụ thể bên ngoài, não bộ không hề "tắt đi". Ngược lại, nó chuyển sang một chế độ xử lý nội tại rất phức tạp.

Ảnh minh họa

Đây là lúc não bắt đầu rà soát ký ức, liên kết thông tin, tưởng tượng các kịch bản và thậm chí "tập dượt" cách giải quyết vấn đề trong tương lai. Ở trẻ em, quá trình này còn đặc biệt quan trọng vì não bộ vẫn đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Nói cách khác, khi một đứa trẻ "ngồi mơ màng", rất có thể bên trong đầu chúng đang diễn ra hàng loạt hoạt động như  sắp xếp lại những gì đã học, kết nối các ý tưởng tưởng chừng không liên quan, hoặc vô thức tìm ra hướng giải quyết cho một vấn đề nào đó.

Điều đáng chú ý là các nghiên cứu liên quan cho thấy những trẻ có xu hướng "daydreaming" thường xuyên lại có lợi thế về trí nhớ làm việc, tức khả năng giữ và xử lý thông tin trong thời gian ngắn cũng như khả năng giải quyết các bài toán phức tạp. Đây đều là những năng lực cốt lõi trong học tập và sáng tạo.

Vậy vì sao trong thực tế, "mơ mộng" lại thường bị hiểu lầm là tiêu cực?

Một phần nằm ở cách chúng ta nhìn nhận sự tập trung. Trong môi trường học đường truyền thống, tập trung thường được định nghĩa rất "hữu hình", ví dụ như mắt phải nhìn bảng, tai phải nghe giảng, tay phải ghi chép. Bất kỳ sự lệch nhịp nào khỏi khuôn mẫu này đều dễ bị xem là thiếu nghiêm túc.

Tuy nhiên, khoa học thần kinh lại cho thấy có nhiều kiểu tập trung khác nhau. Có những lúc não cần hướng ra ngoài để tiếp nhận thông tin, nhưng cũng có những lúc cần "quay vào trong" để xử lý sâu. "Daydreaming" chính là một dạng tập trung nội tại như vậy.

Chắc hẳn ông bố bà mẹ Việt Nam nào cũng từng nhắc nhở bằng những câu đại loại như: "Ngồi học mà cứ thẫn thờ thế thì học kiểu gì", "Tập trung xem nào"... hay thậm chí là những hình phạt khi trẻ bị cho là "lơ đãng". Áp lực thành tích và kỳ vọng cao khiến nhiều phụ huynh vô tình cắt ngắn những khoảng thời gian "trống", vốn lại là không gian để não bộ trẻ phát triển khả năng sáng tạo và tư duy độc lập.

Điều này không có nghĩa là mọi sự mơ mộng đều tích cực. Nếu trẻ hoàn toàn mất kết nối với bài học, không nắm được kiến thức cơ bản thì đó vẫn là dấu hiệu cần điều chỉnh. Nhưng ranh giới giữa "thiếu tập trung" và "đang xử lý thông tin theo cách riêng" không phải lúc nào cũng rõ ràng như chúng ta nghĩ.

Vì vậy, thay vì vội vàng đánh giá, phụ huynh có thể quan sát kỹ hơn: trẻ có hiểu bài không, có đặt câu hỏi thú vị không, có khả năng liên hệ kiến thức theo cách riêng không. Một đứa trẻ đôi khi "lơ đãng" nhưng lại có những góc nhìn sâu sắc, những câu hỏi bất ngờ, có thể đang sở hữu một kiểu tư duy rất đáng được nuôi dưỡng.

Một số cách tiếp cận cân bằng có thể hữu ích có thể kể đến như cho trẻ những khoảng nghỉ ngắn giữa giờ học để não có thời gian "lang thang" một cách tự nhiên; khuyến khích trẻ kể lại suy nghĩ của mình thay vì chỉ yêu cầu ghi nhớ; và quan trọng nhất là không gắn nhãn tiêu cực quá sớm.

Trong một thế giới ngày càng coi trọng sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề, đôi khi chính những khoảnh khắc "ngơ ngẩn" lại là nơi khởi đầu của những ý tưởng khác biệt. Điều người lớn cần làm không phải là loại bỏ hoàn toàn chúng,mà là hiểu và dẫn dắt chúng đi đúng hướng.