Sáng hôm sau một cuộc nhậu, một người đàn ông vội húp một ly nước chanh pha muối, tự nhủ chua thế này chắc giải được rượu. Anh yên tâm khoác vội áo, lên xe đi làm như thường lệ, không hề biết rằng lượng cồn trong máu mình vẫn còn nguyên đó, thứ duy nhất thay đổi chỉ là cảm giác tỉnh táo hơn đang âm thầm đánh lừa chính anh. 

Cảnh tượng này lặp lại mỗi sáng ở không biết bao nhiêu gia đình Việt, khi người ta tin vào một trong vô số mẹo giải rượu được truyền tai nhau qua nhiều thế hệ. Nhưng đâu là mẹo có cơ sở khoa học thật sự, và đâu chỉ là niềm tin vô căn cứ đang khiến người uống chủ quan hơn mức cần thiết?

Sự thật nền tảng nằm ở chính cách cơ thể xử lý cồn, một quá trình diễn ra với tốc độ gần như cố định mà không mẹo nào có thể thay đổi được. Theo TS.BS Trần Bá Thoại, gan xử lý rượu qua hai giai đoạn: enzyme alcohol dehydrogenase chuyển ethanol thành acetaldehyde, sau đó enzyme aldehyde dehydrogenase tiếp tục oxy hóa chất này thành acetate, với tốc độ trung bình khoảng 7-10 gram ethanol mỗi giờ ở người khỏe mạnh. 

Một bài viết khác cũng đưa ra con số tương ứng, nồng độ cồn trong máu giảm khoảng 0,015g/100ml mỗi giờ, và khẳng định rằng thời gian là phương cách duy nhất loại bỏ rượu khỏi cơ thể. Cảm giác tỉnh táo và nồng độ cồn thực tế trong máu là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Với quy định xử phạt khá nghiêm khắc đối với hành vi lái xe có nồng độ cồn hiện nay, việc hiểu đúng sự thật sinh học này mang ý nghĩa thiết thực hơn nhiều so với việc tin vào một mẹo dân gian.

Từ nền tảng đó, có thể nhìn lại những mẹo quen thuộc nhất, như ly nước chanh mà người đàn ông trong câu chuyện mở đầu đã uống. Một số chuyên gia cho biết nước chanh pha gừng, mật ong hay một ly cà phê có thể giúp người uống cảm thấy tỉnh táo và dễ chịu hơn, nhưng phải khẳng định rõ rằng những biện pháp ấy không thể thực sự làm giảm tác hại của rượu đối với cơ thể. 

Cảm giác tỉnh hẳn sau một ly cà phê đặc, vì thế, thường khiến nhiều người chủ quan cầm lái trong khi nồng độ cồn của họ gần như không thay đổi so với trước đó. Văn hóa làm một ly cà phê cho tỉnh sau cuộc nhậu vốn khá phổ biến ở các quán nhậu Việt Nam, và điều đáng lo là nó vô tình tạo ra một cảm giác an toàn giả tạo cho người sắp lái xe trở về nhà.

Không chỉ những mẹo dân gian, ngay cả các sản phẩm được đóng gói bài bản dưới tên gọi thuốc giải rượu cũng chưa có cơ sở khoa học vững chắc để đảm bảo hiệu quả. TS.BS Trần Bá Thoại cho biết các sản phẩm này trên thị trường chủ yếu chứa glucose, vitamin B và một số axit hữu cơ, và cho đến nay chưa có tài liệu dược học nào chứng minh chúng có tác dụng bảo vệ gan hay triệt tiêu tác động của rượu lên hệ thần kinh trung ương. 

Nhiều người vẫn có thói quen uống trước một viên hoặc một gói bột giải rượu mua ở hiệu thuốc trước khi vào cuộc nhậu, tin rằng nó sẽ giúp mình uống nhiều hơn mà không say, hoặc không mệt vào hôm sau. Trên thực tế, thị trường thực phẩm chức năng hỗ trợ giải rượu tại Việt Nam khá sôi động, phần lớn được quảng cáo bằng những cam kết chưa có cơ sở khoa học rõ ràng đứng sau.

Dù vậy, không phải mọi lời khuyên xoay quanh chuyện giải rượu đều vô căn cứ. Những nỗ lực uống nhiều nước để bù lại lượng nước đã mất, ngủ đủ giấc, và ăn một bữa sáng đầy đủ dinh dưỡng để duy trì đường huyết ổn định đều có tác dụng rõ rệt. TS.BS Trần Bá Thoại cũng gợi ý nên ăn no trước khi uống để làm chậm tốc độ hấp thu cồn vào máu, và uống chậm rãi để gan có đủ thời gian xử lý kịp. 

Một người ăn no trước khi nhậu, uống xen kẽ nước lọc giữa các ly rượu, thường cảm thấy đỡ mệt hơn hẳn vào hôm sau so với người uống khi bụng đói, dù nồng độ cồn trong máu của cả hai vẫn giảm theo đúng tốc độ sinh học như nhau. Đây có lẽ là lời khuyên thiết thực nhất cho các cuộc nhậu ở Việt Nam: ăn trước khi uống và uống chậm, thay vì trông chờ vào một viên thuốc hay một ly nước chanh để giải rượu thần tốc.