Đôi khi, câu hỏi đặt ra không phải là "Tôi có thể bị lừa không?", mà là "Tôi sẽ nhận ra lúc nào?". Trong thời đại thông tin cảnh báo xuất hiện dày đặc trên không gian mạng, nhiều người cho rằng họ đã có đủ kiến thức để tự bảo vệ bản thân. Nhưng thực tế lại phức tạp hơn nhiều.

Tiến sĩ Bùi Thị Liên, Chuyên gia Tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh nhân dân đã chia sẻ về điều mà bà gọi là một "công tắc cảnh báo", tức hệ thống tự bảo vệ bản năng của mỗi người. Tiến sĩ chỉ ra rằng hệ thống này đang ngày càng bị loạn, không phải vì thiếu thông tin mà vì chính lượng thông tin quá lớn đang khiến người ta cảnh giác sai chỗ và bỏ qua đúng chỗ.

Bên cạnh hai cái bẫy đã được nhắc đến nhiều là bẫy lấp lánh (lợi nhuận) và bẫy ngọt ngào (tình cảm), còn một cái bẫy thứ ba nguy hiểm hơn và ít được đề cập hơn: bẫy tự tin. Đây chính là lý do mà người càng có kiến thức đôi khi lại càng dễ trở thành nạn nhân.

TS. Bùi Thị Liên, Chuyên gia Tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh nhân dân.

Khi hệ thống cảnh báo của bạn bị nhiễu

Mỗi người đều có một cơ chế bảo vệ bản năng, tự động kích hoạt khi nhận ra nguy hiểm. Tuy nhiên, kẻ phạm tội không tấn công trực diện mà nhắm vào chính cơ chế này. Chuyên gia cho biết: "Các đối tượng phạm tội sẽ có những thủ đoạn để khiến chúng ta thấy, rằng tình huống mà ta đang trải qua không phải trường hợp khẩn cấp”, qua đó cơ chế phòng vệ của người bị hại đã không được kích hoạt.

Hệ quả là hai thái cực đều xảy ra cùng lúc. Có người cảnh giác thái quá với một cuộc gọi từ người quen thật sự, trong khi lại bỏ qua những dấu hiệu lừa đảo rõ ràng ngay trước mắt. Sự rối loạn này, theo chuyên gia, một phần xuất phát từ sự nhiễu loạn thông tin trên mạng khiến bộ lọc của chúng ta bị bão hòa.

Giải pháp không nằm ở việc cảnh giác nhiều hơn hay ít hơn, mà nằm ở chất lượng nhận biết. Chuyên gia nhấn mạnh rằng AI và DeepFake đều có những yếu tố có thể nhận diện được nếu biết nhìn: "Hình ảnh trông giả là mình biết ngay. Như vậy cái trường hợp đó thì mình bắt buộc phải đặt câu hỏi và nghi vấn." Nhưng để làm được điều này, cần có nền tảng kiến thức và trải nghiệm thực tế đủ dày.

Ba nguyên tắc tự bảo vệ

Chuyên gia đưa ra ba nguyên tắc cơ bản mà bất kỳ ai cũng có thể áp dụng.

Nguyên tắc đầu tiên là trang bị kiến thức và trải nghiệm. Hiểu biết không đến từ việc đọc cảnh báo đơn thuần mà phải đến từ quá trình học có hệ thống và va chạm thực tế. Tiến sĩ cho rằng ngay cả những lần bị lừa cũng có giá trị, nếu người ta biết dừng lại và rút ra bài học thay vì bỏ qua.

Nguyên tắc thứ hai nhắm thẳng vào lòng tham, điểm yếu mà kẻ lừa đảo thường khai thác trước tiên. 

"Không có mối lợi nào là dễ có. Những gì quá hấp dẫn, quá tốt đẹp, quá kỳ vọng thì thường đi kèm với nguy hiểm", Tiến sĩ khẳng định. Kỳ vọng tài chính cần được đặt trên nền tảng thực tiễn, ở mức logic và hợp lý, không phải ở mức mà lòng tham mách bảo.

Nguyên tắc thứ ba liên quan đến các mối quan hệ xây dựng qua môi trường mạng. Chuyên gia nhấn mạnh rằng tình cảm và tiền bạc phải được tách bạch hoàn toàn. Dẫn lời tiền nhân rằng "Tiền bạc phân minh, ái tình dứt khoát", Tiến sĩ Liên cho rằng nguyên tắc cổ xưa này lại càng đúng hơn trong thời đại số. Bất kỳ đề xuất tài chính nào xuất hiện trong bối cảnh tình cảm đều cần được xem xét hoàn toàn tách khỏi yếu tố cảm xúc.

Bên cạnh ba nguyên tắc đó, chuyên gia còn nhấn mạnh một điều thường bị bỏ qua: không nên đơn độc trong các quyết định quan trọng. Tiến sĩ cho rằng: "Quá trình quyết định cần được soi chiếu không chỉ bởi bản thân mình mà còn bởi những người có hiểu biết nhiều hơn, hoặc chuyên gia, hoặc những người mình tin tưởng".

TS. Bùi Thị Liên tại sự kiện Liên minh Niềm tin số.

Bẫy tự tin nguy hiểm nhất với người thông minh

Bẫy thứ ba là điều đáng lo ngại nhất, không phải vì nó phổ biến hơn hai bẫy kia mà vì nó nhắm vào chính điểm mạnh của nạn nhân: sự tự tin vào bản thân.

Chuyên gia mô tả cơ chế: kẻ lừa đảo không ép buộc, không áp đặt. Thay vào đó, chúng đưa ra các lựa chọn được thiết kế có tính định hướng, sao cho phương án chúng muốn nạn nhân chọn luôn trùng khớp với kỳ vọng và thông tin sẵn có của chính người đó. Tiến sĩ Liên phân tích: "Chúng ta chuyển từ thế bị động, bị đối tượng dẫn dắt, lôi kéo, sang thế chủ động. Khi hai cái đó gặp nhau thì chúng ta sẽ chủ động, tự nguyện lựa chọn mà không chịu sự thúc ép của người khác".

Và chính cảm giác "tự mình chọn" đó lại trở thành bằng chứng tự thuyết phục: vì không ai ép, nên chắc chắn mình không bị lừa. Đây là vòng lặp nguy hiểm mà người có tri thức và kinh nghiệm lại càng dễ rơi vào hơn, bởi họ có nhiều cơ sở để tự tin hơn bất kỳ ai.

Vấn đề không dừng lại ở đó. Ngay khi đã nhận ra mình sai, tâm lý níu kéo lại tiếp tục giữ chân. Chuyên gia chỉ ra: "Ngay cả những người đã sai rồi, họ biết mình đã sai, nhưng lại còn cố gắng níu kéo và nghĩ rằng cái sai đó chỉ là nhỏ thôi, chỉ là nhất thời, và việc mình làm sắp tới sẽ giúp mình khắc phục hết. Như vậy vô tình lại khiến chúng ta càng thêm sai, cái hố lại sâu hơn". Đây là lý do nhiều nạn nhân mất thêm tiền ngay sau khi đã biết mình đang bị lừa.

Kết luận của chuyên gia ngắn gọn nhưng đáng suy nghĩ: "Với người thông minh thì sự tự tin lại là con dao hai lưỡi".

***

Câu chuyện về bẫy lừa đảo trực tuyến không chỉ là câu chuyện của những người thiếu thông tin. Đó là câu chuyện của cơ chế tâm lý con người, của lòng tham, của tình cảm và của sự tự tin bị khai thác một cách bài bản. Ba cái bẫy mà Tiến sĩ phác ra, bẫy lấp lánh, bẫy ngọt ngào và bẫy tự tin, không tồn tại riêng lẻ mà thường đan xen và xuất hiện cùng nhau.

Điều đáng chú ý nhất là cái bẫy nguy hiểm nhất không phải lúc nào cũng đến từ bên ngoài. Đôi khi nó đến từ chính bên trong, từ niềm tin vào bản thân và từ mong muốn rằng mình không thể sai. Nhận ra điều này không phải để giảm tự tin mà để biết khi nào cần dừng lại, đặt câu hỏi và tìm thêm người cùng nhìn vào quyết định của mình.

Sự khôn ngoan thực sự không phải là không bao giờ nghi ngờ. Đó là biết nghi ngờ đúng lúc, kể cả khi đối tượng cần nghi ngờ chính là bản thân mình.