Chỉ tính riêng trong năm ngoái, người dân Việt Nam đã thiệt hại tới 8.000 tỷ đồng vì lừa đảo trực tuyến. Đáng chú ý, có đến 2/3 nạn nhân phải chịu các sang chấn tâm lý rõ rệt, mất đi một nửa sức khỏe tinh thần. Trên nền tảng MoMo, thống kê cho thấy 50% nạn nhân lại là các sinh viên chưa đầy 20 tuổi. 

Ở quy mô lớn và từ những đợt tấn công dồn dập như hiện tại, có thể thấy kẻ xấu đang tấn công trực diện vào niềm tin của xã hội, đặc biệt là niềm tin của thế hệ trẻ.

Tại diễn đàn Liên minh Niềm tin số, ông Nguyễn Mạnh Tường, Đồng sáng lập và Phó Chủ tịch HĐQT MoMo, đã chỉ ra những khoảng trống nguy hiểm trong công tác phòng chống tội phạm công nghệ cao và đề xuất mô hình liên minh đa ngành để bảo vệ "hạ tầng quốc gia" này.

Ông Nguyễn Mạnh Tường, Đồng Sáng lập, Đồng Chủ tịch HĐQTkiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghệ Tài chính MoMo.

Sự "bất đối xứng" đáng sợ về tốc độ và chi phí

Phân tích sâu hơn về bức tranh lừa đảo hiện tại, ông Tường nhận định đây là một cuộc chiến "bất đối xứng" cả về tốc độ, cách tiếp cận lẫn chi phí. Sự bùng nổ của AI đã khiến ngưỡng tham gia vào thế giới tội phạm mạng xuống thấp chưa từng có. Ngày nay, kẻ xấu không cần kiến thức kỹ thuật phức tạp hay nguồn vốn lớn vẫn có thể phát động những chiến dịch tấn công quy mô.

Những con số thống kê cho thấy mức độ báo động: năm 2024, hình thức lừa đảo qua deepfake tăng tới 2.100%. Trên thế giới, cứ 5 phút lại có một vụ lừa đảo thành công, và 82% email lừa đảo hiện được tạo ra bởi AI với tốc độ nhanh hơn 40% so với trước. Chỉ với một bộ công cụ tấn công có giá vỏn vẹn 20 USD mỗi tháng, kẻ lừa đảo có thể thu lợi bất chính hàng trăm ngàn đô la. Lừa đảo có sự tiếp tay của AI sinh lời gấp 4,5 lần so với các hình thức thông thường.

Ở chiều ngược lại, phía phòng thủ đang phải gánh chịu chi phí khổng lồ. Theo thống kê, mức đầu tư vào AI để chống lừa đảo tại các tổ chức tài chính châu Á đã tăng gấp 4 lần, từ 16% lên 68% chỉ trong vòng hai năm. Dù chi phí bảo vệ ngày càng tăng cao, niềm tin của người dùng vẫn sụt giảm khi 76% sẵn sàng rời bỏ nền tảng ngay sau khi bị lừa.

Bên cạnh đó, quá trình tấn công cũng bất đối xứng về cách tiếp cận. Các tổ chức lừa đảo hoạt động xuyên biên giới, tối ưu hóa công nghệ để đánh vào tâm lý con người một cách chủ động. Kẻ gian thường tốn rất nhiều thời gian để dẫn dụ, thao túng tâm lý nạn nhân trên các mạng xã hội khác. 

Đến khi giao dịch trực tuyến diễn ra trên hệ thống ngân hàng hay ví điện tử, sự việc đã đi đến "phút 89" của một bộ phim 90 phút và hệ thống thường chỉ có 5 giây để phản ứng trước khi tiền bị chuyển đi. Việc điều tra và xử lý sau đó lại tiêu tốn từ nhiều ngày đến hàng tháng.

Thay đổi tư duy: Từ "rượt đuổi" đến "đồng hành"

Đứng trước sự bất đối xứng đó, ông Tường khẳng định nếu tiếp tục làm theo cách cũ, là phát hiện giao dịch rồi mới chặn, sẽ không thể bảo vệ khách hàng, bởi chính người dùng là người tự tay thực hiện lệnh chuyển tiền khi đã bị thao túng tâm lý.

Do đó, tư duy mới là chuyển từ "rượt đuổi kẻ xấu" sang "đồng hành cùng người tốt". Việc can thiệp phải được thực hiện bằng cách hiểu rõ ngữ cảnh và đưa ra cảnh báo thông minh đúng thời điểm khách hàng đang bị thao túng. Hệ thống không áp dụng một mô hình đơn lẻ mà sử dụng đa mô hình AI, và luôn có yếu tố con người, hay nguyên văn thuật ngữ được Tổng Giám đốc Nguyễn Mạnh Tường sử dụng là "human-in-the-loop". Trong vòng 100 đến 300 mili-giây, hàng triệu tín hiệu sẽ được phân tích để đưa ra quyết định.

Cách tiếp cận này đã mang lại trái ngọt: trong 1.000 người dùng nhận được cảnh báo, có 995 người đã dừng lệnh chuyển tiền. Mỗi ngày, hệ thống phát hiện 29.000 giao dịch bất thường và cảnh báo kịp thời rủi ro cho 44 tỷ đồng giao dịch.

Giải pháp cốt lõi: Liên minh Niềm tin số

Tuy nhiên, nỗ lực đơn độc của một doanh nghiệp là chưa đủ khi dữ liệu hiện nay đang bị chia cắt cục bộ giữa các ngành. Kẻ gian đang dùng AI để tăng tốc tấn công, trong khi các đơn vị phòng thủ lại hoạt động rời rạc.

Để lật ngược tình thế, một nền tảng phòng chống lừa đảo tài chính chia sẻ tín hiệu rủi ro theo thời gian thực đã được đề xuất. Với phương châm "Một người báo cáo, ngàn người được bảo vệ", khi có hành vi lừa đảo bị phát hiện, thông tin sẽ được cập nhật lên hệ thống chỉ trong vòng 18 giây, giúp các ứng dụng liên kết nhận được cảnh báo điểm rủi ro ngay lập tức.

Khép lại bài tham luận, ông Nguyễn Mạnh Tường nhấn mạnh, "niềm tin số" không phải là tài sản của một doanh nghiệp mà là hạ tầng trọng điểm quốc gia, quan trọng không kém điện lực hay đường sá. "Không ai chiến thắng một mình. Cùng nhau, chúng ta sẽ chiến thắng," ông Tường kêu gọi một liên minh vững chắc giữa Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công an, cơ sở y tế, viễn thông và thương mại điện tử để giành lại ưu thế trong cuộc chiến cam go này.