* Bài viết thể hiện quan điểm của chị Nguyễn Thị Hằng - phụ huynh có con đang học lớp 7 tại Thanh Hóa: 

Trong những năm gần đây, cuộc đua vào lớp 10 công lập tại các đô thị lớn đã trở thành một đề tài gây nhiều trăn trở. Khi một kỳ thi mang tính chất chuyển cấp lại có tỷ lệ cạnh tranh khốc liệt không kém, thậm chí vượt cả kỳ thi đại học, chúng ta cần bình tâm nhìn lại một câu hỏi cốt lõi: Đâu là giai đoạn cần sự sàng lọc, và đâu là giai đoạn cần sự bao dung của giáo dục?

Bậc phổ thông: Nền tảng của sự trưởng thành và quyền được học

Giáo dục phổ thông, đúng như tên gọi của nó, nên được hiểu là nền tảng tri thức và kỹ năng cơ bản mà mọi cá nhân trong xã hội hiện đại đều cần được tiếp cận. Đây là giai đoạn quan trọng để hình thành nhân cách, tư duy công dân và thế giới quan. Nếu trung học cơ sở là “gốc”, thì trung học phổ thông chính là “thân” của một quá trình trưởng thành.

Việc tạo ra một “barie” quá hẹp ở ngưỡng cửa lớp 10 vô hình trung đã tước đi cơ hội hoàn thiện kiến thức nền tảng của không ít học sinh. Thay vì là hành trình tiếp thu tri thức, 4 năm trung học cơ sở đôi khi bị biến thành một cuộc “luyện tập” căng thẳng chỉ để phục vụ cho một kỳ thi duy nhất. Khi quyền được tiếp cận giáo dục phổ thông trở thành một cuộc cạnh tranh mang tính loại trừ, chúng ta có thể đang vô tình làm hụt đi những tiềm năng cần thời gian để nảy mầm.

Khoảng lặng “bản lề” giữa tuổi 15 và tuổi 18

Ở tuổi 15, phần lớn học sinh vẫn đang trong giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ về tư duy và cảm xúc. Khả năng tự nhận thức về thế mạnh, đam mê và định hướng nghề nghiệp còn mơ hồ. Việc buộc các em phải đối mặt với một kỳ thi mang tính “định đoạt” ở giai đoạn này đôi khi là một áp lực quá lớn.

Nếu “nới lỏng” đầu vào lớp 10, cho phép các em có thêm 3 năm học THPT, đó không chỉ là mở rộng cơ hội học tập, mà còn là tạo ra một khoảng lặng cần thiết. Ba năm này không chỉ để học kiến thức, mà còn là thời gian để trải nghiệm, sai lầm và tự khám phá bản thân trong một môi trường giáo dục an toàn. Đến tuổi 18, khi nhận thức và trách nhiệm đã chín chắn hơn, những lựa chọn về nghề nghiệp hay con đường học tập sẽ mang tính tự giác và chính xác hơn.

Ảnh minh họa

Trái với tính phổ quát của bậc phổ thông, đại học là giai đoạn đào tạo chuyên môn và nghề nghiệp, cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội. Vì vậy, đây mới là nơi cần một “màng lọc” đủ chặt để đảm bảo chuẩn đầu ra.

Một hệ thống hợp lý có thể là “vào rộng” ở phổ thông nhưng “thắt chặt” ở bậc đại học và đào tạo nghề. Sự sàng lọc không chỉ nằm ở kỳ thi tuyển sinh, mà cần diễn ra xuyên suốt quá trình học tập, gắn với năng lực thực tế. Khi đó, tấm bằng đại học mới thực sự phản ánh trình độ chuyên môn, thay vì chỉ là kết quả của một cuộc đua thi cử.

Giáo dục không thể tránh khỏi sự sàng lọc nhưng...

Tuy nhiên, việc “đặt lại màng lọc” không thể chỉ dừng ở thay đổi một kỳ thi. Nếu không đi kèm các điều kiện đảm bảo, cải cách này có thể tạo ra những áp lực mới.

Trước hết, hệ thống THPT công lập cần được đầu tư tương xứng để đáp ứng số lượng học sinh tăng lên. Nếu sĩ số lớp học quá cao, cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên không theo kịp, thì việc mở rộng cơ hội có thể đi kèm với suy giảm chất lượng.

Thứ hai, phân luồng sau trung học cơ sở cần được nhìn nhận lại. Giáo dục nghề nghiệp không nên là “lối rẽ bất đắc dĩ”, mà phải trở thành một lựa chọn có giá trị thực sự, với cơ hội việc làm rõ ràng và sự ghi nhận xứng đáng từ xã hội. Nếu không thay đổi được điều này, áp lực thi cử có thể chỉ bị dời sang một giai đoạn muộn hơn.

Cuối cùng, nếu đại học là “màng lọc” chính, thì bản thân hệ thống này cũng cần cải tổ. Việc kiểm soát chất lượng phải được thực hiện trong suốt quá trình đào tạo, gắn với chuẩn đầu ra và nhu cầu của thị trường lao động.

Giáo dục không thể tránh khỏi sự sàng lọc, nhưng vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đặt nó ở đâu và bằng cách nào. Một hệ thống hợp lý không phải là hệ thống loại bỏ được nhiều người nhất ở giai đoạn sớm, mà là hệ thống giúp nhiều người nhất phát huy được tiềm năng trước khi đưa ra những lựa chọn mang tính quyết định.

Học tập, suy cho cùng, là một hành trình dài hạn. Và trong hành trình đó, sự thấu hiểu cùng những điều kiện phù hợp ở các giai đoạn bản lề chính là nền tảng để xây dựng một thế hệ công dân vững vàng về nhân cách và vững chắc về năng lực.