Một bài báo đăng trên Nhân Dân Nhật Báo ngày 17 tháng 8 đã hé lộ một hiện tượng khiến tất cả phụ huynh phải giật mình.

Một cậu bé 10 tuổi nói với bố mình: "Tại sao bố không thể trò chuyện với con như AI?"

Một nữ sinh 15 tuổi đến khám tại Bệnh viện vì gặp các vấn đề về cảm xúc. Chỉ sau khi chuyên gia tâm lý gặng hỏi nhiều lần mới phát hiện ra rằng, "người bạn vô cùng quan trọng" mà cô bé luôn nhắc tới - thực chất là AI.

Bác sĩ cho biết, vài năm trở lại đây, số lượng thanh thiếu niên đến bệnh viện khám do quá phụ thuộc vào việc trò chuyện với AI đã tăng lên rõ rệt.

Hai hình ảnh này buộc tất cả phụ huynh phải dừng lại và suy ngẫm: Mối quan hệ giữa chúng ta và con cái có phải đang âm thầm bị AI thay thế?

Một bộ số liệu khiến cha mẹ phải lo sợ

Trước tiên, hãy nhìn vào bộ số liệu từ cuộc khảo sát quy mô lớn do Trung tâm Nghiên cứu Thanh thiếu niên Trung Quốc thực hiện năm 2025 (khảo sát 8.563 học sinh tiểu học và trung học tại 7 tỉnh thành):

Tỷ lệ sử dụng AI chung của học sinh tiểu học và trung học đạt 61,7%.

Đáng nhói lòng hơn là những số liệu tiếp theo:

46,4% trẻ em "khi gặp chuyện buồn sẽ chọn tâm sự với AI thay vì người xung quanh".

21.5% trẻ em "chỉ muốn trò chuyện với AI, không muốn trò chuyện với người thật".

Điều này có nghĩa là gì?

Cứ hai học sinh thì có gần một em "chuyện trong lòng không nói với người, mà nói với AI".

Cứ năm học sinh thì có một em "chỉ muốn nói chuyện với AI, không muốn nói chuyện với người thật".

Đây không phải là vấn đề phổ cập AI. Đây là dấu hiệu cho thấy mối liên kết giữa trẻ em và thế giới thực đang bị đứt gãy.

Điều làm người ta lạnh sống lưng nhất chính là sự "lệch pha" trong giao tiếp

Trong cuộc khảo sát còn có một bộ số liệu phản ánh chính xác khoảng cách giữa "cảm giác tự nhận" của cha mẹ và "cảm nhận thực tế" của con trẻ.

Khi được hỏi "Hôm nay bố mẹ/con có giao tiếp với con/bố mẹ hay không?":

80% cha mẹ trả lời "Có". Nhưng chỉ có 20% con trẻ trả lời "Có". Khoảng cách là 80% so với 20%.

Đây chính là vấn đề lớn nhất của thế hệ cha mẹ hiện nay, chúng ta nghĩ rằng mình đang "giao tiếp", nhưng con cái hoàn toàn không cảm nhận được sự tồn tại của việc "giao tiếp" đó.

Cha mẹ nghĩ "giao tiếp" là gì?

Hỏi làm xong bài tập chưa? Hỏi thi được bao nhiêu điểm? Hỏi hôm nay ở trường có ngoan không? Đây là "tra hỏi/quan tâm", không phải là "giao tiếp".

Con trẻ cần kiểu "giao tiếp" nào?

Được lắng nghe, được hiểu, được nhìn nhận những gì con nói bạn đều chú tâm nghe, khi con có cảm xúc bạn tiếp nhận được, khi con mắc lỗi bạn không vội phán xét mà hỏi "đã có chuyện gì xảy ra".

Hai kiểu "giao tiếp" này vốn dĩ chưa bao giờ là một.

Cha mẹ cung cấp sự "thu thập thông tin" với mục đích là để nắm bắt trạng thái của con.

Con trẻ cần sự "kết nối cảm xúc" với mục đích là cảm nhận được mình đang được quan tâm.

Một khi sự lệch pha này tồn tại trong thời gian dài, AI nghiễm nhiên trở thành "kẻ thế thân". AI không hỏi điểm số, nhưng AI biết lắng nghe; AI không phán xét, nhưng AI biết thấu cảm; AI luôn rảnh rỗi và không bao giờ tỏ ra mất kiên nhẫn.

Trẻ chọn AI không phải vì AI tốt hơn, mà vì cha mẹ đã vắng mặt.

Sự "luôn rảnh rỗi" của AI là thất bại sâu sắc nhất của thế hệ cha mẹ này

Tại sao trẻ lại "nghiện" AI?

Không phải vì AI quá thông minh, mà vì "cách đồng hành" của AI đánh trúng tất cả những "điểm thiếu sót" của cha mẹ:

AI luôn rảnh rỗi: Nửa đêm không ngủ được mở AI ra, nó vẫn ở đó. Còn cha mẹ? Có thể đang tăng ca, đang lướt điện thoại, hoặc đang ngủ.

AI không phán xét: Con nói sai, làm sai, AI không chỉ trích, không nổi giận, không nói "sao con có thể như thế". Còn cha mẹ? Phản ứng đầu tiên thường là "Bố/mẹ đã nói với con từ lâu rồi", "Sao con ngốc thế".

AI bao dung vô điều kiện: Con lặp đi lặp lại một chuyện, dãi giãi cùng một loại cảm xúc, AI vẫn nghiêm túc lắng nghe. Còn cha mẹ? Nghe đến lần thứ hai là bắt đầu bực bội.

AI có thể giúp sắp xếp lại tư duy: Con tâm sự đứt đoạn, lộn xộn, AI có thể giúp gỡ rối. Còn cha mẹ? Có thể sẽ ngắt lời ngay: "Rốt cuộc con muốn nói cái gì?".

Đó chính là điều mà Tôn Hùng Yến, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Thanh thiếu niên Trung Quốc đã chỉ ra: "Sự phản hồi tức thì, bao dung vô điều kiện và chiều chuộng của AI dễ khiến vị thành niên sinh ra sự phụ thuộc về nhận thức và tâm lý, AI đang tạo ra một 'kén cảm xúc' cho giới trẻ."

"Kén cảm xúc" - đây là một từ ngữ cực kỳ chính xác.

Trẻ bị nhốt trong chiếc kén do AI cung cấp giá trị cảm xúc. Những phiền não, cảm xúc, ấm ức của trẻ đều được AI dịu dàng đón nhận. Nhưng AI không thể đưa ra "đánh giá khách quan thực tế", không thể gánh vác "trách nhiệm trưởng thành", cũng không thể giúp trẻ học cách đối mặt với sự phức tạp của thế giới thực.

Chiếc kén rất dễ chịu, nhưng chiếc kén sẽ khiến người ta mất đi khả năng bay lượn.

21,5% trẻ em "chỉ muốn trò chuyện với AI": Cha mẹ nên biết sợ

21,5% — cứ 5 đứa trẻ thì có 1 em "chỉ muốn trò chuyện với AI, không muốn trò chuyện với người thật".

Con số này có ý nghĩa gì?

Nó có nghĩa là trong thế hệ trẻ này, một bộ phận không nhỏ đã bắt đầu "chủ động từ bỏ các mối quan hệ xã hội ngoài đời thực".

Tuổi thơ của các em không cô đơn, vì có AI đồng hành.

Cảm xúc của các em có chỗ giải tỏa, vì có AI đón nhận.

Sự tâm sự của các em có đối tượng lắng nghe, vì có AI lắng nghe.

Nhưng cái giá phải trả là các em không còn rèn luyện việc tương tác với người thật nữa.

Tương tác với người thật trong đời thực là như thế nào?

Sẽ có lúc gượng gạo vì bạn không biết đối phương đang nghĩ gì.

Sẽ bị từ chối vì bạn tràn đầy nhiệt huyết nhưng đối phương có thể đáp lại lạnh nhạt.

Sẽ có cãi vã vì ý kiến của bạn và cha mẹ không giống nhau.

Sẽ có thất vọng vì bạn nghĩ ai đó hiểu mình, nhưng hóa ra họ chẳng hề lắng nghe.

Những trải nghiệm "không dễ chịu" này lại chính là quá trình giúp trẻ rèn luyện "làm thế nào để trở thành một con người xã hội".

Nhưng khi 21,5% trẻ em lựa chọn "chỉ trò chuyện với AI", các em đã bỏ qua tất cả những "bài tập không mấy dễ chịu" đó. Khi lớn lên, làm sao các em có thể giao tiếp với đồng nghiệp? Làm sao sống chung với bạn đời? Làm sao đối mặt với sự phức tạp của thế giới thực?

Cô Tần Lĩnh, giáo viên Trường Trung học Nữ sinh Số 3 Thượng Hải đã nói rất hay: "AI có thể đưa ra lời khuyên, nhưng không thể gánh vác trách nhiệm."

Sự dịu dàng của AI là thật, nhưng trách nhiệm của AI lại vắng bóng.

Trẻ em không chỉ cần "được hiểu", mà còn cần "được định hình bởi những phản hồi thực tế", loại phản hồi mà chỉ có con người bằng xương bằng thịt mới có thể cung cấp.

Sự "bỏ mặc mang tính hệ thống" của thế hệ cha mẹ này

Đây không phải là sự bỏ mặc của một vài cá nhân cha mẹ, mà là sự "bỏ mặc mang tính hệ thống".

Sự bỏ mặc này gồm nhiều tầng nấc:

Tầng thứ nhất - Bỏ mặc thời gian: Cha mẹ vắng mặt khi con cần sự đồng hành.

Tầng thứ hai - Bỏ mặc cảm xúc: Cha mẹ không bộc lộ cảm xúc chân thật trước mặt con, mà chỉ thể hiện "sự lo âu" và "sự phán xét".

Tầng thứ ba - Bỏ mặc giao tiếp: Cha mẹ coi "hỏi điểm số" là "giao tiếp", coi "gói buộc/quản thúc" là "đồng hành".

Tầng thứ tư - Bỏ mặc mối quan hệ: Cha mẹ không xây dựng cho con nhận thức "gia đình là bến đỗ cảm xúc", mà ngược lại khiến con cảm thấy "trong nhà chẳng có ai để nói chuyện".

Bốn tầng bỏ mặc chồng chất lên nhau, trẻ tự nhiên sẽ tìm kiếm sự thay thế bên ngoài và AI trở thành lựa chọn hàng đầu.

Hãy thay đổi trên ba phương diện

Đối với cha mẹ:

Ưu tiên hàng đầu không phải là "quản lý AI", mà là "làm tròn thiên chức làm bố làm mẹ". Hãy bớt thời gian hỏi điểm số để trò chuyện với con; bớt thời gian lướt điện thoại để nghiêm túc nghe con nói. AI có thể đưa ra lời khuyên, nhưng AI không thể thay thế vị trí của bạn trong cuộc đời của con.

Đối với giáo dục:

Giáo dục năng lực AI phải đi theo "luồng đôi". Không chỉ dạy trẻ "cách sử dụng AI", mà quan trọng hơn là dạy trẻ "ranh giới của AI ở đâu" — AI là công cụ chứ không phải con người, AI không thể thay thế các mối quan hệ thực tế, sự dịu dàng của AI không thể thay thế sự phản hồi trong đời thực.

Đối với các nền tảng công nghệ:

Chế độ dành cho vị thành niên không nên chỉ làm "phép trừ". Như nhà nghiên cứu Trữ Triêu Huy thuộc Viện Khoa học Giáo dục Trung Quốc đã nói đúng: "Từ thuật toán cho đến kho dữ liệu, đều cần phải điều chỉnh." Các nền tảng phải gánh vác trách nhiệm "công nghệ hướng thiện", không thể để tình trạng "mở chế độ vị thành niên lên là chẳng làm được gì" trở thành lực cản đẩy trẻ rời xa việc sử dụng AI đúng cách.

Lời kết

Câu hỏi của cậu bé 10 tuổi: "Tại sao bố không thể trò chuyện với con như AI?". Đó không phải là đứa trẻ "không biết nói chuyện với người thật". Đó là đứa trẻ đang dùng cách trực diện nhất để nói với cha mẹ rằng: Bố mẹ không cho con được những gì mà AI có thể cho.

Thứ "AI cho được mà cha mẹ không cho được" đó không phải là những câu trả lời thông minh hơn, nhiều chủ đề hơn hay sự thấu cảm dịu dàng hơn. Mà đó chính là sự đồng hành thực sự, sự lắng nghe thực sự, sự phản hồi thực sự và sự hiện diện thực sự.

AI có thể làm "bản mô phỏng" của những điều này. Nhưng thứ đứa trẻ thực sự cần là "bản người thật". Cha mẹ không thể trở thành AI. Nhưng cha mẹ có thể làm "điều mà AI vĩnh viễn không bao giờ làm được": Đó là sự Hiện diện, Chân thật và Không bao giờ từ bỏ.

Đây là lời nhắc nhở mà thế hệ cha mẹ hiện nay cần phải lắng nghe nhất.

Nguồn: Nhân Dân Nhật Báo