Rủi ro bảo mật từ "vùng trũng" tắt sóng 2G

Ngày 17/9, Công an TP Hà Nội cho biết việc tắt hoàn toàn sóng 2G đã bịt kín lỗ hổng trạm phát sóng giả mạo tin nhắn thương hiệu, nhưng đồng thời cũng vô tình mở ra một "vùng trũng bảo mật" mới: Hàng triệu người dùng yếu thế, đặc biệt là người cao tuổi lần đầu tiếp cận điện thoại thông minh, đang trở thành mục tiêu của tội phạm mạng.

Lộ trình tắt sóng mạng di động 2G trên toàn quốc là bước đi tất yếu nhằm giải phóng tài nguyên tần số cho các thế hệ mạng 4G và 5G, đồng thời chấm dứt vấn nạn trạm BTS giả mạo vốn khai thác cơ chế xác thực một chiều của công nghệ cũ để phát tán tin nhắn rác, tin nhắn lừa đảo.

Tuy nhiên, một hệ quả xã hội lớn phát sinh khi các thuê bao 2G buộc phải chuyển đổi thiết bị để duy trì liên lạc. Trong số đó, những người lựa chọn tiếp tục dùng điện thoại cơ bản (feature phone) có hỗ trợ 4G vẫn tương đối an toàn trước các cuộc tấn công mã độc, nhưng bộ phận lớn người dùng chuyển từ điện thoại "cục gạch" sang sử dụng điện thoại thông minh smartphone chạy hệ điều hành Android hoặc iOS lại đang bước vào một môi trường rủi ro chưa từng có tiền lệ.

Thực tế ghi nhận, nhóm khách hàng chuyển dịch từ máy "cục gạch" sang smartphone phần lớn là người lớn tuổi, người lao động tự do hoặc người dân sinh sống tại khu vực nông thôn. Nhóm người dùng này vốn quen thuộc với các thao tác nghe gọi truyền thống, hoàn toàn thiếu hụt các kiến thức cơ bản về an toàn thông tin, an ninh dữ liệu và khả năng nhận diện các thủ đoạn lừa đảo tinh vi.

Tội phạm mạng đã nhanh chóng nắm bắt điểm yếu này để thay đổi phương thức hoạt động. Thay vì phát tán tin nhắn diện rộng như trước, chúng chuyển sang tấn công thao túng tâm lý trực diện, mạo danh cán bộ cơ quan nhà nước, công an, ngân hàng hoặc chính nhân viên nhà mạng gọi điện hướng dẫn "cập nhật thông tin thuê bao 4G", "kích hoạt tài khoản định danh", từ đó dẫn dụ nạn nhân truy cập vào các đường link lạ hoặc cài đặt các tệp ứng dụng giả mạo chứa mã độc chiếm quyền điều khiển điện thoại từ xa và rút sạch tiền trong tài khoản ngân hàng.

Mặc dù các cơ quan chức năng và tổ chức bảo mật đã nỗ lực cung cấp các công cụ hỗ trợ người dân, điển hình như ứng dụng “nTrust” do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia phát triển với cơ sở dữ liệu đồ sộ hơn một triệu số điện thoại, tài khoản và website lừa đảo, nhưng rào cản kỹ năng vẫn là một trở ngại rất lớn.

Các ứng dụng phòng vệ cá nhân chỉ phát huy hiệu quả tối đa đối với những người đã có thói quen sử dụng công nghệ hoặc có kỹ năng số nhất định. Đối với một người cao tuổi mới lần đầu cầm trên tay chiếc smartphone, việc yêu cầu họ phải thao tác kiểm tra chéo, nhập liệu tra cứu số tài khoản khả nghi hay tự kích hoạt các quyền bảo vệ nâng cao là một nhiệm vụ quá phức tạp. Vô hình trung, công nghệ càng hiện đại thì gánh nặng tự phòng vệ đè lên vai người dùng yếu thế lại càng nặng nề.

Giải pháp từ nhà mạng và gia đình

Trước thực trạng này, chuyên gia an ninh mạng khuyến cáo việc bảo vệ người dân không thể chỉ dựa vào sự cảnh giác cá nhân hay phó mặc hoàn toàn cho các ứng dụng đầu cuối. Trách nhiệm then chốt cần phải đến từ phía các doanh nghiệp viễn thông thông qua việc đầu tư các hệ thống tường lửa, sàng lọc thông tin độc hại ngay từ mạng lõi.

Các nhà mạng cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng để chặn đứng từ gốc các cuộc gọi rác, tin nhắn lừa đảo dựa trên danh sách đen dữ liệu dùng chung trước khi tín hiệu kịp truyền tới thiết bị của khách hàng.

Bên cạnh đó, mỗi gia đình cần đóng vai trò là "lá chắn số" đầu tiên: người thân trong gia đình cần trực tiếp hỗ trợ thiết lập chế độ bảo mật, tắt tính năng cài đặt ứng dụng từ nguồn không xác định trên máy của người lớn tuổi, đồng thời thường xuyên cập nhật, cảnh báo các thủ đoạn mạo danh mới để bảo vệ an toàn tài sản số cho người thân trong giai đoạn chuyển đổi công nghệ.