Thắp hương ngày Rằm, mùng Một hay những dịp lễ Tết là nếp quen thuộc trong nhiều gia đình Việt. Trước giờ làm lễ, mọi người thường khá kỹ lưỡng: bàn thờ được lau dọn, hoa quả bày ngay ngắn, chén nước thay mới, có nhà còn chuẩn bị thêm bánh kẹo hoặc một mâm cơm đầy đủ. Thế nhưng, đến lúc hương đã cháy gần hết, một câu hỏi rất đời thường lại xuất hiện: bây giờ nên hạ thứ gì xuống trước? Có nhà bê cả mâm cơm xuống trước, có người tiện tay thấy thứ gì gần mình thì lấy thứ ấy, cũng có gia đình để nguyên mọi thứ trên bàn thờ đến vài tiếng sau mới dọn. Thực ra, trong phong tục thờ cúng gia tiên không có một quy định chung bắt buộc mọi gia đình phải hạ lễ theo đúng một thứ tự. Tuy nhiên, nếu xét trên sự thuận tiện, sạch sẽ và đặc biệt là an toàn thực phẩm, vẫn có một cách sắp xếp khá hợp lý.

Nên hạ đầu tiên: Các món ăn chín, nhất là món cần ăn khi còn đảm bảo chất lượng

Nếu trên bàn thờ có mâm cơm cúng, đây là phần nên được ưu tiên hạ xuống trước sau khi gia đình đã hoàn tất việc thắp hương và làm lễ. Lý do không nằm ở chuyện hạ món nào trước sẽ mang lại may mắn hay tài lộc, mà đơn giản vì thức ăn chín không nên để ở nhiệt độ phòng quá lâu.

Một mâm cúng có thể gồm thịt gà, giò chả, xôi, canh, món xào, nem hoặc nhiều món khác tùy từng gia đình. Trong số này có những thực phẩm dễ giảm chất lượng nếu để ngoài lâu, đặc biệt khi thời tiết nóng. Vì vậy, sau khi lễ đã hoàn tất, mọi người không cần cố để mâm cơm trên bàn thờ thêm nhiều giờ chỉ vì cho rằng càng để lâu càng thể hiện sự thành kính. Nếu gia đình có ý định dùng chính mâm cơm ấy cho bữa ăn sau lễ, đồ ăn chín nên được hạ xuống trước, sau đó dùng sớm hoặc bảo quản phù hợp tùy món. Đây cũng là lý do nếu cúng vào buổi tối, không nên mặc định phải để nguyên mâm cơm qua đêm rồi sáng hôm sau mới hạ.

Tiếp theo có thể hạ bánh, đồ uống và những lễ vật không cần để lâu

Sau mâm cơm, gia đình có thể lần lượt thu những lễ vật như bánh, kẹo, trà hoặc các thực phẩm đóng gói đã được dâng cúng. Những món này thường không gấp như thức ăn chín, nhưng cũng không có lý do phải chất đầy trên bàn thờ trong thời gian dài. Hạ bớt lễ vật sau khi cúng còn giúp không gian thờ trở lại trạng thái gọn gàng thường ngày. Nếu bánh kẹo vẫn còn nguyên bao bì, mọi người có thể cất lại và sử dụng bình thường. Với những món đã mở bao bì hoặc bày trực tiếp ra đĩa, nên kiểm tra tình trạng thực tế trước khi cất. Riêng rượu, trà hoặc các loại đồ uống đã rót ra chén, gia đình cũng có thể thu dọn sau lễ thay vì để lâu ngày trên bàn thờ.

Hoa quả không nhất thiết phải vội hạ ngay

Khác với mâm cơm chín, mâm quả thường có thể để lại lâu hơn nếu trái cây vẫn còn tươi và gia đình muốn tiếp tục giữ trên bàn thờ. Chẳng hạn, những quả còn nguyên vẹn như bưởi, táo, cam hay lê thường không có vấn đề nếu được bày thêm một thời gian trong điều kiện phù hợp. Vì vậy, gia đình không nhất thiết vừa hạ mâm cơm đã phải bê luôn toàn bộ hoa quả xuống. Tuy nhiên, cũng đừng vì là đồ thờ cúng mà cố giữ đến khi quả héo, mềm, chảy nước hoặc xuất hiện dấu hiệu hỏng. Nhất là với những loại quả chín nhanh, mọi người nên kiểm tra hàng ngày. Quả bắt đầu xuống chất lượng thì nên hạ xuống, vừa giữ bàn thờ sạch sẽ vừa tránh thu hút côn trùng. Nói cách khác, hoa quả nên được quyết định theo tình trạng thực tế chứ không cần căn đúng một thời điểm cố định để hạ.

Hoa tươi cũng vậy, chưa cần rút xuống ngay sau khi thắp hương

Một bình hoa còn tươi đẹp hoàn toàn có thể tiếp tục được giữ trên bàn thờ sau lễ. Thay vì hạ hoa theo mâm cúng, mọi người chỉ cần quan sát mỗi ngày, thay nước nếu cần và loại bỏ những cành bắt đầu úa, rụng nhiều hoặc có dấu hiệu hỏng. Khi cả bình đã không còn đẹp, lúc đó mới nên thay. Điều đáng tránh hơn là để hoa héo lâu ngày khiến cánh và lá rơi xuống bàn thờ, nước trong bình có mùi hoặc trở thành nơi côn trùng sinh sôi. Vì vậy, nếu hỏi thứ tự hạ lễ thì hoa và quả thường không phải hai thứ cần ưu tiên đầu tiên.

Còn chén nước trên bàn thờ thì sao?

Nước sạch thường được thay khi gia đình chuẩn bị thắp hương. Sau khi lễ hoàn tất, cũng không nhất thiết phải lập tức bê chén nước xuống cùng mâm cơm. Tùy nếp sinh hoạt của mỗi nhà, chén nước có thể được thay mới thường xuyên. Điều quan trọng là không để nước quá lâu đến mức bám bụi, có cặn hoặc trở thành nơi côn trùng tìm đến. Khi thay nước, mọi người chỉ cần đổ nước cũ đi, rửa sạch chén rồi rót nước mới. Không cần biến một thao tác vệ sinh rất bình thường thành những kiêng kỵ phức tạp.

Có cần chờ cả ba nén hương cháy hết mới được hạ lễ?

Đây cũng là điều nhiều gia đình băn khoăn. Trong thực tế, mỗi gia đình và mỗi vùng có thể duy trì một nếp thờ cúng khác nhau. Có nhà chờ hương gần tàn rồi mới hạ lễ, có nhà sau khi hoàn tất nghi thức và chờ một khoảng thời gian phù hợp mới bắt đầu thu dọn. Không có một mốc phút chung bắt buộc tất cả các gia đình phải tuân theo. Quan trọng hơn, đừng vì chờ hương mà bỏ quên vấn đề an toàn. Khi hương, nến hoặc đèn còn cháy, gia đình vẫn nên có người để ý khu vực bàn thờ, đặc biệt nếu xung quanh có hoa khô, giấy, rèm hoặc những vật dễ bắt lửa. Và nếu trên bàn thờ có nhiều món ăn chín, cũng không nên kéo dài thời gian bày cúng một cách không cần thiết.

Vậy thứ tự đơn giản nhất có thể nhớ thế nào?

Nếu gia đình bày một mâm lễ tương đối đầy đủ, có thể hiểu rất đơn giản: sau khi hoàn tất lễ, ưu tiên hạ mâm cơm và các thực phẩm chín trước; tiếp đến là bánh, đồ uống và những lễ vật không cần tiếp tục bày; còn hoa, quả và chén nước có thể xử lý tùy tình trạng cũng như nếp của từng nhà. Không cần phải đứng trước bàn thờ rồi lo lắng rằng lấy nhầm một đĩa hoa quả trước đĩa xôi sẽ phạm phải điều gì đó. Trong việc thờ cúng của mỗi gia đình vốn có những tập quán khác nhau, khó có một thứ tự cứng áp dụng cho tất cả. Nếu cần chọn một nguyên tắc thực tế nhất thì hãy hạ trước những thứ dễ hỏng, giữ lại những thứ vẫn còn tươi sạch, đồng thời đưa bàn thờ trở về trạng thái sạch sẽ, gọn gàng sau mỗi lần làm lễ.

*Thông tin trong bài mang tính tham khảo, chiêm nghiệm