Phải bắt đầu như nào về Christopher Nolan đây… Tôi lần đầu bước vào thế giới quan của ông qua bộ phim Memento, một trong những siêu phẩm “hack não” bậc nhất thách thức mọi “mọt phim” muốn thử sức với thể loại phi tuyến tính hay không - thời gian bị bẻ gãy. Nolan không dẫn dắt khán giả bằng một cung đường thẳng mà ông lắt léo và đảo lộn trật tự nhân quả, buộc người xem phải tự nhặt nhạnh từng mảnh ký ức để ghép thành bức tranh hoàn chỉnh. 

Có lẽ chính vì thế, tôi bắt đầu yêu cách Nolan viết nên những câu chuyện. Ông tin vào trí tuệ của khán giả, chưa bao giờ chọn con đường dễ dàng hay giải thích mọi thứ thật cặn kẽ. Người ta không những xem phim của Nolan - họ còn bước vào nó, lạc trong nó, rồi mang nó về nhà để tiếp tục suy ngẫm, tương tư nhiều ngày, thậm chí nhiều năm sau.

Mỗi tác phẩm lại đặt thêm một viên gạch cho đế chế điện ảnh mà Nolan âm thầm xây dựng suốt hơn hai thập kỷ. Ông có thể  “chuyển lane” từ phim siêu anh hùng sang khoa học viễn tưởng, từ chiến tranh đến chính kịch lịch sử, nhưng mạch ngầm trong điện ảnh của Nolan chưa bao giờ thay đổi. Đó vẫn là những câu hỏi về thời gian, ký ức, niềm tin và bản chất con người, chỉ được kể bằng những hình hài khác nhau.

Hiếm có đạo diễn đương đại nào tạo dựng được một cult following (cộng đồng người hâm mộ trung thành) như Nolan, trong khi ông còn chẳng phải một ngôi sao màn bạc. Khán giả mua vé không còn để chiêm ngưỡng một bộ phim mới, mà còn háo hức được "giải đề", được tranh luận, được xem đi xem lại để phát hiện những lớp lang ẩn giấu. Mỗi dự án của ông đều vượt khỏi khuôn khổ một bộ ảnh bình thường để trở thành sự kiện điện ảnh, rồi dần dần trở thành hiện tượng văn hóa đại chúng mà cả thế giới cùng bàn luận.

Vì vậy mà ngay từ khi Christopher Nolan công bố sẽ chuyển thể The Odyssey, thiên sử thi vĩ đại của Homer, tôi đã biết đây sẽ không chỉ dừng lại ở một bom tấn thần thoại. Với một đạo diễn luôn ám ảnh bởi thời gian, số phận và con người, The Odyssey dường như là mảnh ghép đã chờ đợi ông suốt nhiều năm - một câu chuyện đủ đồ sộ để Nolan tiếp tục đẩy giới hạn của ngôn ngữ điện ảnh, và biến buổi ra mắt phim thành sự kiện mà cả thế giới dõi theo.

The Odyssey kể về hành trình kéo dài 10 năm của người anh hùng Odysseus (Matt Damon) trên đường trở về quê hương Ithaca sau khi cuộc chiến thành Troy kết thúc. Trên hành trình ấy, Odysseus phải đối đầu với vô số thử thách do các vị thần và quái vật tạo ra, từ người khổng lồ một mắt Cyclops, các nàng Siren quyến rũ bằng tiếng hát, nữ thần phù thủy Circe cho đến thủy quái Scylla và Charybdis.

Trong khi đó tại Ithaca, Penelope (Anne Hathaway), người vợ thủy chung của Odysseus, kiên nhẫn chờ đợi chồng suốt nhiều năm, đồng thời tìm cách chống lại hàng trăm kẻ cầu hôn đang tranh giành ngai vàng. Con trai của họ là Telemachus (Tom Holland) cũng bước vào hành trình trưởng thành khi lên đường tìm kiếm tung tích cha. Sau nhiều biến cố, Odysseus cuối cùng trở về quê hương, đánh bại những kẻ chiếm đoạt cung điện và đoàn tụ với gia đình.

Lăng kính của Nolan tái hiện thế giới Địa Trung Hải tuyệt đẹp giữa không gian thần thoại

Có lẽ khó tìm được lời khen nào đủ để diễn tả quy mô bối cảnh mà Nolan cùng ê-kíp đã dựng nên trong The Odyssey. Không chỉ tái hiện một thế giới thần thoại Hy Lạp cổ đại với quy mô đồ sộ, bộ phim còn khắc họa Địa Trung Hải cổ đại như một miền đất nguyên sơ, dữ dội và đầy uy lực. Những đại cảnh không những phô diễn vẻ đẹp của núi non, biển cả hay bầu trời, mà còn đặt con người vào đúng vị trí vốn có của họ: nhỏ bé trước thiên nhiên, mong manh trước số phận. 

Trong mỗi khung hình, Odysseus và quân đoàn của mình gần như bị nuốt chửng giữa đại dương vô tận, giữa những vách núi hiểm trở hay cơn bão xé nát đường chân trời. Hành trình hồi hương đó soi chiếu những “người trần mắt thịt” cô độc, lênh đênh giữa "màn trời chiếu đất", khi mỗi bước đi đều có thể bị xóa sạch chỉ sau một cơn sóng lớn. 

Cái hay của Nolan là ông giảm bớt sự thần thánh. Những vị thần vô hình mà cũng hiện hữu xung quanh thế gian. Họ tồn tại trong đại dương nổi giận, trong những cơn cuồng phong, tia sét xé toạc bầu trời hay những con sóng đủ sức nhấn chìm cả hạm đội. Thần linh không còn là những nhân vật bước xuống từ đỉnh Olympus để can thiệp trực tiếp vào số phận con người, mà trở thành hiện thân của tự nhiên, của định mệnh và những thế lực vượt ngoài khả năng kiểm soát. Vì thế, đại binh Sparta hùng mạnh thế nào những cũng phải yếu mềm trước mẹ thiên nhiên và những vị thần tối cao.

Chính cách kể chuyện đó giúp The Odyssey mang hơi thở hiện đại hơn hẳn phiên bản chuyển thể trước. Những vị thần, quái vật hay hiện tượng siêu nhiên nay trở thành phép ẩn dụ cho những sang chấn tâm lý mà chiến tranh để lại. Con quái vật đáng sợ nhất không còn là Scylla hay Cyclops, mà là nỗi ám ảnh, mặc cảm tội lỗi và sự kiêu hãnh đã ăn sâu vào tâm trí Odysseus sau cuộc chiến thành Troy.

Mỗi sinh vật thần thoại mà Odysseus chạm trán đều giống như một phép thử buộc ông đối diện với những vết thương mà chiến tranh để lại. Kẻ thù lớn nhất không nằm giữa biển cả hay trên những hòn đảo xa lạ, mà tồn tại ngay trong tâm trí của người anh hùng sau mười năm chinh chiến. Hành trình về Ithaca vì thế cũng trở thành hành trình đi tìm lại bản ngã đã bị chiến tranh bào mòn. Ông khát khao được trở về làm người đàn ông của những ngày trước thành Troy, trước khi vinh quang đổi lấy mất mát, tội lỗi và những ký ức ám ảnh.

Bên cạnh lớp nghĩa hiện đại ấy, Nolan vẫn dành sự tôn trọng đáng kể cho nguyên tác của Homer khi lần lượt đưa lên màn ảnh hàng loạt điển tích kinh điển đã được truyền tụng suốt gần ba thiên niên kỷ. Khán giả sẽ lần lượt theo chân Odysseus đối mặt với tiếng hát mê hoặc của các Siren, gã khổng lồ một mắt Cyclops Polyphemus, bộ tộc ăn thịt người Laestrygonians, nữ phù thủy Circe, nhà tiên tri mù Tiresias dưới âm phủ, cặp quái vật biển Scylla và Charybdis, nàng tiên Calypso… 

Diễn xuất của dàn sao là chất xúc tác tuyệt vời cho cốt truyện

Dàn cast chất lượng của The Odyssey gần như không có một mắt xích nào lạc nhịp. Matt Damon mang đến một Odysseus vừa đủ uy nghi của một vị vua, vừa chất chứa sự rạn vỡ của một người lính sống sót sau chiến tranh. Anh tìm thấy điểm cân bằng giữa hào quang của một vị vua và những vết nứt của một người đã đi qua địa ngục chiến tranh. Anh cho thấy nỗi sợ lớn nhất của Odysseus không nằm ở hành trình trở về, mà khi trở về rồi sẽ không còn nhận ra chính mình.

Chiến tranh hiện lên không phải qua số xác chết trên chiến trường, mà qua những khoảng lặng trong ánh mắt Odysseus, qua những ký ức bất chợt ùa về giữa biển khơi hay trong từng quyết định ông buộc phải đưa ra. Nhịp kể chậm rãi đó khiến The Odyssey trở thành một hành trình tự vấn, thay vì là một bản anh hùng ca chiến thắng.

Tom Holland trưởng thành rõ rệt trong diễn xuất với Telemachus, từ một chàng trai ngây ngô, bất lực trước sự xâm chiếm của những kẻ cầu hôn đến người đủ bản lĩnh để đứng cạnh cha mình trong trận chiến cuối cùng. Đây chắc chắn là vai diễn ấn tượng nhất kể từ khi anh chàng chạm ngõ điện ảnh. Dù là nhân vật phụ không có quá nhiều thời lượng lên sóng, John Leguizamo đã có màn thể hiện ấn tượng qua nhân vật gã mù Eumaeus, biểu tượng cho lòng trung thành hiếm hoi còn sót lại giữa một thế giới đã mục ruỗng bởi chiến tranh và quyền lực.

Nhưng những người để lại dư âm mạnh mẽ nhất sau khi màn hình khép lại lại là các nhân vật nữ. Anne Hathaway, Charlize Theron, Samantha Morton, Zendaya và Lupita Nyong'o đều có đủ đất diễn để không bị lu mờ khỏi hành trình của Odysseus. 

Một định kiến đã bám víu dai dẳng vào tiềm thức của khán giả đại chúng bao năm nay là Anne Hathaway không biết diễn. Hình tượng công chúa trong The Princess Diaries hay cô trợ lý Andy trong The Devil Wears Prada đã vô tình che lấp đi thực lực thật sự của Anne. 2 bộ phim không dành cho số đông khán giả ưa chuộng yếu tố giải trí là Rachel Getting Married và Les Misérables đã giúp Anne bộc lộ được hết ngón nghề diễn xuất của mình. 

Trở về với The Odyssey, Anne “bật mode” nhập vai Penelope với đủ mọi cung bậc cảm xúc: mặn nồng, mãnh liệt, hờ hững, mông lung, tức giận… Penelope trong phiên bản của Nolan không còn là hình ảnh người vợ chỉ biết ngồi chờ đợi người chồng trở về sau cuộc chiến. Nếu Odysseus phải vượt qua biển khơi, quái vật và cơn thịnh nộ của các vị thần, thì Penelope phải chiến đấu với nhiều khó khăn khác như tuổi xuân bị bào bào mòn, sự cô độc kéo dài và những gã đàn ông luôn cho rằng lòng chung thủy của một người phụ nữ rồi cũng sẽ đến lúc cạn kiệt. Một lần nữa, Anne Hathaway cho thấy cô có thể biến hoá đa dạng trong “môi trường tự nhiên” của mình - màn ảnh rộng - và có thể cân bằng giữa yếu tố thương mại và hàn lâm. 

Charlize Theron và Zendaya không có quá nhiều phân cảnh đòi hỏi kỹ năng chuyên môn. 2 người đẹp như bước ra từ thần thoại, từ những con chữ trong sử sách. Điều này đã đủ đáp ứng nhu cầu giải trí cho một bộ phim bom tấn của Nolan. Lupita Nyong'o, nhân vật gây tranh cãi nhất, diễn xuất quá tốt, biểu đạt trọn vẹn sự thống khổ của một người Helen - người đánh mất đứa con ruột thịt vào tay tên chồng máu lạnh.

The Odyssey vẫn mang cấu trúc phi tuyến tính quen thuộc của ông, nhưng thay vì biến dòng thời gian thành một câu đố như Memento hay Tenet, hiện tại và quá khứ vẫn xen lẫn nhau nhằm làm dày thêm sự phức tạp và tính đa tầng - đa chiều. Phần lớn thời lượng của The Odyssey không dành để phô diễn những trận chiến với quái vật, mà để lắng nghe một người Odysseus đối thoại với chính ký ức của mình. Nolan sử dụng dày đặc những trường đoạn hồi tưởng về thành Troy, những đoạn độc thoại nội tâm và tuyến truyện song song của Telemachus, giúp khán giả hình dung rằng mỗi biến cố hiện tại đều được soi chiếu bởi những vết thương trong quá khứ. 

Bộ phim vì thế mang nhịp điệu của một thiên sử thi được truyền miệng qua nhiều thế hệ, tại đó các câu chuyện lồng vào nhau, ký ức liên tục chen ngang hiện thực và thời gian vận động theo dòng chảy của tâm trí. Đây vốn là lối kể chuyện mang đậm dấu ấn cá nhân của Nolan nhưng cách ông đặt ra vấn đề và “xào nấu” lại ở nửa cuối bộ phim đã giúp bức tranh trở nên hoàn chỉnh và được giải thích một cách hợp lý. 

The Odyssey là “máy lọc fan” hiệu quả nhất của Nolan

Phải nói qua về cộng đồng người hâm mộ của Nolan. Họ là những khán giả thích trải nghiệm phiêu lưu, yêu cảm giác được thử thách trí tuệ và luôn mong chờ mỗi tác phẩm mới của ông như một sự kiện điện ảnh. Nhưng chính tình yêu quá lớn dành cho Nolan cũng vô tình tạo nên một áp lực khổng lồ: họ không chỉ muốn xem một bộ phim hay, họ muốn nhìn thấy “Nolan của ngày xưa” - một đạo diễn độc bản, bất chấp thị trường và luôn đứng ngoài những trào lưu của Hollywood.

Vì vậy, The Odyssey trở thành phép thử đặc biệt. Trước cả khi bộ phim ra mắt, một bộ phận người hâm mộ đã cho rằng Nolan đang đi quá xa khỏi bản sắc vốn có của mình, đặc biệt xoay quanh những tranh cãi về yếu tố được gọi là “woke” - thuật ngữ thường được dùng để chỉ việc các tác phẩm đương đại chú trọng hơn đến sự đa dạng về sắc tộc, giới tính và đại diện văn hóa. Với những khán giả phản đối xu hướng này, đây là dấu hiệu cho thấy Nolan có thể đã bị cuốn vào dòng chảy của Hollywood hiện đại, chấp nhận thay đổi công thức kể chuyện để tiếp cận nhiều nhóm khán giả hơn.

Tranh cãi lớn nhất xuất phát từ những tin đồn xoay quanh việc casting diễn viên. Một số khán giả từng phản ứng dữ dội trước thông tin Elliot Page có thể đảm nhận vai Achilles,  chiến binh vĩ đại nhất trong thần thoại Hy Lạp. Trong nguyên tác của Homer, Achilles là một á thần sở hữu sức mạnh vượt trội, thân hình lý tưởng của một chiến binh Hy Lạp cổ đại. Chính vì vậy, nhiều người cho rằng đây sẽ là một sự lệch pha giữa hình tượng nhân vật và cách xây dựng của Nolan, khi Elliot là người chuyển giới nam, mang thân hình nhỏ con và có phần yếu ớt.

Tương tự, việc Lupita Nyong'o được xác nhận tham gia phim cũng tạo ra làn sóng tranh luận khi một bộ phận khán giả cho rằng nhân vật Helen, người phụ nữ được miêu tả là đẹp nhất thế giới trong sử thi Iliad, không phù hợp với hình dung của họ về nhân vật này. Tuy nhiên, qua cách kể chuyện của Nolan, chúng ta cũng phải công nhận đây là chiêu trò truyền thông quá xuất sắc của “gã quái kiệt”. 

Ông đã thành công điều hướng dư luận nhắm đến The Odyssey qua Lupita và Elliot, và chắc chắn điều này đã có sự đồng thuận từ 2 bên. Lupita và Elliot sẵn sàng làm “quân cờ truyền thông” giúp bộ phim tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ hơn ngay cả trước khi công chiếu. Sự khác biệt trong nguyên tác cũng chẳng tác động đáng kể đến mạch truyện chính. Dù gì, đích đến cuối cùng vẫn là doanh thu và sự đón nhận từ người xem phim. 

Còn về những thành phần fan quá khích và tiêu cực, dù đã xem hay nhất quyết không đóng góp 1 xu nào cho The Odyssey phiên bản “woke”, Nolan đã thành công “thanh lọc” họ ra khỏi mái vòm của bản thân. Một bộ phận người hâm mộ dường như quên rằng bản chất điện ảnh của Nolan chưa bao giờ nằm ở việc lặp lại chính mình. Từ Memento đến Inception, từ The Dark Knight đến Oppenheimer, thứ duy trì sức hấp dẫn của ông luôn là khả năng tự thách thức giới hạn. Và lần này, thử thách lớn nhất nằm ở việc đối mặt với chính cộng đồng khán giả đã đưa ông lên đỉnh cao.

The Odyssey vì thế trở thành một bài kiểm tra về sự trung thành. Liệu người hâm mộ yêu Nolan vì những công thức quen thuộc hay họ thực sự yêu một đạo diễn luôn muốn phá vỡ những giới hạn của chính mình? Từ đây, chúng ta có thể suy ra rằng, đôi khi chính những người yêu mến Nolan nhất lại là những người khó chấp nhận ông thay đổi nhất. Và nếu The Odyssey thực sự là một “máy lọc fan”, thì thứ nó lọc ra là tệp fan chỉ yêu một phiên bản Nolan cố định trong quá khứ, khỏi những người sẵn sàng bước tiếp cùng ông trên hành trình sáng tạo mới. 

2 điểm trừ nhỏ không thể làm lu mờ đi một kiệt tác lớn

Dù gần như chạm tới mọi tham vọng lớn nhất của một bộ sử thi, The Odyssey vẫn tồn tại vài điểm hạn chế nhỏ. Điểm trừ đầu tiên nằm ở nhịp phim. Nửa đầu The Odyssey có phần chậm rãi khi Nolan dành nhiều thời lượng cho hành trình nội tâm của Odysseus: những ký ức chiến tranh, cảm giác tội lỗi và nỗi ám ảnh của một người đàn ông muốn tìm lại chính mình sau mười năm chinh chiến. Với những khán giả mong chờ một cuộc phiêu lưu thần thoại liên tục bùng nổ, phần mở đầu này có thể tạo cảm giác hơi lê thê. Khi bước vào nửa sau, The Odyssey được “nạp đạn” với những màn đối đầu khốc liệt, những trận chiến đẫm máu và cuộc báo thù tại Ithaca. 

Điểm hạn chế thứ hai nằm ở cách Nolan phân bổ đất diễn cho dàn sao quá đông đảo. Zendaya là trường hợp gây hụt hẫng nhất. Trong vai Athena, nữ thần trí tuệ và người dẫn đường cho Odysseus, Zendaya xuất hiện mờ nhạt cùng biểu cảm vẫn chưa cải thiện đáng kể. Từ tạo hình đến diễn xuất làm người xem liên tưởng đến nhân Chani của cô trong franchise Dune. 

Tương tự, những tranh cãi xoay quanh Elliot Page và Lupita Nyong’o trước ngày phim phát hành phần lớn bị thổi phồng so với vai trò thực tế của họ. Elliot không phải Achilles như nhiều lời đồn đoán, mà chỉ đảm nhận Sinon, một nhân vật phụ trong câu chuyện thành Troy. Helen của Lupita Nyong’o, dù là biểu tượng nhan sắc trong thần thoại Hy Lạp, cũng không chiếm vị trí trung tâm trong cấu trúc kể chuyện của Nolan. Cũng phải nói thêm, sau khi cuộc chiến thành Troy kết thúc, Helen không còn là nhân vật chính trên hành trình hồi hương của Odysseus.

Dẫu vậy, những điểm trừ này chỉ là những chi tiết nhỏ trong một bức tranh lớn. Bởi sau cùng, điều khiến The Odyssey trở nên đáng nhớ không nằm ở việc từng nhân vật có bao nhiêu phút xuất hiện, mà ở cách Nolan biến một thiên sử thi 3.000 năm tuổi thành câu chuyện về con người, ký ức và những vết thương không thể chữa lành.

Chấm điểm: 4.5/5

Giá trị lớn nhất của The Odyssey không nằm ở việc Nolan tái hiện một thế giới thần thoại đã tồn tại hơn 3.000 năm trong sử thi của Homer, mà ở cách ông khiến câu chuyện ấy trở nên gần gũi với những nỗi đau của con người hiện đại. Đằng sau những vị thần, quái vật và chuyến hải trình kỳ vĩ là một bức tranh nghiệt ngã về sự tàn khốc của chiến tranh, về những con người bị tham vọng và quyền lực đẩy đến bờ vực tha hóa.

Cốt lõi của The Odyssey vẫn là câu chuyện về homecoming (Hành trình trở về). Điện ảnh từng có vô số bộ phim về chiến tranh, về những cuộc chinh phục, về những chuyến phiêu lưu vượt qua giới hạn con người. Nhưng không nhiều tác phẩm thực sự đặt câu hỏi: điều gì khiến một con người vẫn khao khát trở về sau khi nơi họ từng gọi là nhà đã trở nên xa lạ, và bản thân họ cũng không còn là người của ngày trước? Vì thế, hành trình của Odysseus chính là hành trình tìm lại chính mình sau khi chiến tranh đã lấy đi quá nhiều thứ. 

Nếu có điều gì cản bước The Odyssey trở thành một kiệt tác được tất cả công nhận, đó chính là cái bóng quá khổng lồ của Christopher Nolan trong lòng người hâm mộ. Bởi đôi khi, những người yêu một nghệ sĩ nhất cũng có thể trở thành rào cản lớn nhất khiến họ khó được nhìn nhận khi bước sang một chương mới.