Trí tuệ nhân tạo chi phối hoạt động sáng tác, không phải đề tài của mạng xã hội, mà đã xuất hiện trong thực tế đời sống với hai ví dụ tiêu biểu. Ví dụ thứ nhất, bộ phim Chốt đơn của đạo diễn Bảo Nhân – Nam Cito đã dùng công nghệ AI để thay thế hình ảnh thật của diễn viên Thùy Tiên. Với tư cách Hoa hậu Hòa bình Quốc tế, diễn viên Thùy Tiên đã đảm nhận vai Hoàng Linh trong Chốt đơn, nhưng khi bộ phim đang giai đoạn hậu kỳ thì diễn viên Thùy Tiên vướng vòng lao lý. Nhà sản xuất buộc lòng sử dụng công nghệ AI để tránh mất trắng vốn liếng đầu tư. 

Ví dụ thứ hai, Lễ hội Hoa ban 2025 đã trình diễn ca khúc Miền hoa ban ngày mới do công nghệ AI sáng tác. Trên sân khấu lớn, ca sĩ Dương Hoàng Yến đã hát Miền hoa ban ngày mới một cách tự tin, giúp công chúng có được một trải nghiệm âm nhạc mới mẻ của kỷ nguyên số.

Sự tác động của công nghệ AI đến những tác phẩm nghệ thuật càng ngày càng làm đau đầu giới sáng tác. Kênh TRO Music không ngần ngại cổ súy các ca khúc AI, thu hút hàng triệu lượt theo dõi. Chỉ cần có ý tưởng, công nghệ AI giúp những người không biết gì về khúc thức và ký âm có thể tạo ra ca khúc như mong muốn. Ranh giới giữa nghiệp dư và chuyên nghiệp trong sáng tác ca khúc đã bị công nghệ AI xóa nhòa. Chính nhờ sợ hỗ trợ phối khí của công nghệ AI, các ca khúc như Vạn lý sầu hoặc Đà Lạt còn mưa không em có sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng mà không ít nhạc sĩ chuyên nghiệp phải thèm khát.

Phải chăng ca khúc do công nghệ AI sáng tác đã đạt đến mức hoàn hảo? Không hề, nếu tinh ý, sẽ nhận ra ca khúc AI phần lớn cưỡng âm và ý tứ ngây ngô. Công nghệ AI tạo ra ca khúc có giai điệu, nhưng rất ít cảm xúc.

Nhạc sĩ Đông Thiên Đức, tác giả của những ca khúc ăn khách như Khóa ly biệt, Ai chung tình được mãi, Ngày mai người ta lấy chồng hoặc Cơm đoàn viên, bày tỏ: “Thực ra tôi đã từng dùng thử AI vào việc sáng tác từ rất lâu rồi. Bởi lẽ, với một người đam mê công nghệ thông tin thì AI chính là một vũ trụ. Thế nhưng, ngay lập tức tôi nhận thấy, cái mà AI cho ta trong 30 giây kia không hẳn là một bài hát. Vì sao? Vì một bài hát được sáng tác luôn chứa đựng cả tình yêu, cảm xúc của con người và vạn vật. Trong sự hoà quyện của giai điệu và lời ca chất chứa đong đầy buồn vui sân hận là những bước đường trải đời có ngược có xuôi, nắng, mưa, đen, trắng… Khi dùng AI, cũng không thể nào ngồi sửa một bài hát vô hồn kia theo ý ta được, sửa xong nghe lại nó dị dạng lắm. Tôi thấy vui vì AI đem lại nhiều sắc màu mới trong cuộc sống. Rất nhiều người hân hoan chia sẻ những bài hát họ “tự sáng tác từ AI”. Tất nhiên, vì họ vốn là người không chuyên hoặc chỉ là người nghe nhạc thích tò mò khám phá. Còn những người làm nghệ thuật thì xin đừng nhé”.

Từ khi Chat GPT xuất hiện, văn chương cũng là một lĩnh vực bị ảnh hưởng rất nhiều. Chỉ cần một câu lệnh, ai cũng có quyền chỉ thị cho Chat GPT viết giùm mình một diễn văn, một bài luận, thậm chí một thể loại na ná như tác phẩm văn chương. Trước đây cũng đã có nhiều người dùng trí tuệ nhân tạo AI để hỗ trợ viết lách, với các phần mềm Sudowrite, Jasper hoặc Writesonic. Thế nhưng, Chat GPT ở một đẳng cấp hoàn thiện công nghệ có tính đe dọa cao hơn đối với năng lực con người. Trên nhiều diễn đàn, đã có những ý kiến mách bảo nhau cách “mượn tay” Chat GPT để viết thay mình hòng kiếm tiền của thiên hạ.

Ở Mỹ, cách đây vài thập niên, công chúng đã phải e dè về sự lấn chiếm của máy móc vào lĩnh vực sáng tác văn chương. Từ năm 1984, tập thơ Râu của viên cảnh sát mới mọc một nửa (The Policeman’s Beard Is Half-Constructed) với tác giả là Racter, đã bùng nổ một cuộc tranh luận. Những câu có vần có điệu kiểu như “Tôi cần điện/Tôi cần nó hơn cả cần thịt cừu hay thịt lợn hay cải bắp hay dưa leo/ Tôi cần nó để mơ” cực kỳ dị biệt và lôi cuốn, nhưng chẳng mấy người chấp nhận nó là thơ. Vì sao? Vì Racter đâu phải tác giả có thật bằng xương bằng thịt.

Racter là tên một phần mềm máy tính. Racter được thể nghiệm làm thơ, để đo lường mức độ bắt chước con người của máy móc. So với Racter thì Chat GPT tiến bộ gấp trăm, gấp ngàn. Song, Chat GPT có thể làm ra loại thơ đủ sức thuyết phục con người hay không, lại là điều không đơn giản. Chính con người cũng không thể rạch ròi hình dáng khuôn định của thi ca, thì các thuật toán không thể nào thu hẹp khoảng cách giữa nhà thơ và máy móc. Lập trình viên dù “cấy” cho Chat GPT những quy tắc làm thơ, thì Chat GPT cũng không thể viết những câu thơ có bản sắc của nhà thơ đích thực.    

Từ lâu, các chuyên gia máy tính đã lấy tiêu chí thi ca để xác định từng ngưỡng phát triển của trí tuệ nhân tạo. Và dĩ nhiên, việc hòa trộn ngẫu nhiên những dữ liệu có sẵn không phải sáng tạo văn chương, và càng không phải là thi ca. Trí tuệ nhân tạo AI có thể chiến thắng kỳ thủ vô địch thế giới, nhưng khó lòng khuất phục một nhà thơ có ý thức dâng hiến cho đời những xao xác chắt chiu từ buồn vui chính mình. Thi ca không phải nghệ thuật của sự chính xác, với một số chữ nhất định theo một trật tự nhất định. Bởi lẽ ấy, Chat GPT chỉ làm được những đoạn chắp vá vô hồn.

Đừng nghĩ rằng, Chat GPT đưa ra những cụm từ hấp dẫn với tốc độ siêu việt là dấu chấm hết cho vai trò của nhà thơ. Khen ngợi một bài thơ do Chat GPT làm ra là tôn vinh nghệ thuật giả tạo. Chat GPT làm thơ bằng thao tác một người xáo chữ nghịch ngợm mà thôi. Máy móc không có khả năng ưu tư như con người. Máy móc chỉ tổng hợp và suy luận khác con người, chứ không thể giống con người. Giá trị bài thơ nằm ở ý thức sâu kín của con người, đau khổ hay sung sướng, ly biệt hay sum vầy, ngay cả sự bất hạnh cũng có nhiều cung bậc, thì Chat GPT không thể thấu hiểu và làm thay. 

Trí tuệ nhân tạo vẫn hướng đến sự tiến bộ về ngôn ngữ tự nhiên, nhưng tác phẩm văn chương từ công nghệ AI vẫn chưa thể chứng minh sức thuyết phục. Từng ngày, các thuật toán sẽ được nâng cấp, để có thể tìm ra những từ phù hợp nhất và sắp xếp lắt léo nhất, thì cũng chỉ gây ngạc nhiên, chứ không gây rung động. Chắc chắn không có thuật toán nào có thể lập trình cảm xúc con người.

Các nhà văn nước ta đang e ngại công nghệ AI, còn giới cầm bút các quốc gia khác thì sao? Nhà văn Trung Quốc nổi tiếng Lưu Chấn Vân có nhiều tác phẩm được dịch sang tiếng Việt như Hoa vàng cố hương, Tôi là Lưu Nhảy Vọt hoặc Điện thoại di động.

Trong cuộc giao lưu với độc giả tại TP.HCM cuối tháng 10/2025, nhà văn Lưu Chấn Vân khẳng định: “Có người đã dùng trí tuệ nhân tạo để mô phỏng giọng văn, cách viết, đặc điểm sáng tác của tôi để sáng tác một tác phẩm. Mô phỏng những tác phẩm trước đây của tôi thì có thể, nhưng nếu yêu cầu AI sáng tác tác phẩm tiếp theo thì không thể. Bởi vì tác phẩm đó đang ở trong đầu tôi, mà AI không thể ở trong đầu tôi mà biết tôi sẽ làm gì tiếp theo. Thời điểm hiện tại mọi thứ đang thay đổi rất nhanh, có thể thấy sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo, đây là quy luật phát triển tất yếu của thời đại. Tuy nhiên, có những thứ thay đổi rất chậm, ví như hơn 2.000 năm trước và bây giờ, tâm hồn con người vẫn khá tương đồng. Ví như việc các bà mẹ đều rất thương con, con cái cũng đều rất hiếu thảo với cha mẹ. Những thay đổi này rất chậm vì liên quan đến nhân tính, tâm hồn, tình cảm con người. Trong kỷ nguyên số, có lẽ chính mỗi chúng ta cũng cần thấu hiểu rằng cốt lõi của việc sáng tạo nghệ thuật chính là nhân tính và khẳng định vai trò “kẻ mạnh” của nghệ sĩ trong việc sáng tạo. Những thuật toán đầy máy móc sẽ chỉ có thể sao chép, xào trộn lại những ý tưởng đã có của con người, chứ sẽ không thể nào tạo ra được những tác phẩm chứa đựng một nguồn cảm hứng, một ý tưởng mới, sự suy tư, tính người và quá trình dày công khổ luyện. Cho nên, những sáng tạo thực chất chỉ thuộc về con người mà thôi”./.