Trong bối cảnh toàn cầu bước vào kỷ nguyên số, Cách mạng công nghiệp 4.0 với trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, chuỗi khối và tự động hóa thông minh đang định hình lại căn bản mô hình phát triển của các quốc gia. Công nghệ số không chỉ thay đổi sản xuất, kinh doanh mà còn tác động sâu sắc đến quản trị quốc gia, đời sống nhân dân và cấu trúc xã hội.

Tại Việt Nam, Đảng và Nhà nước xác định chuyển đổi số là nhiệm vụ trọng tâm, tạo đột phá chiến lược cho giai đoạn phát triển mới. Nghị quyết 57-NQ/TW (2024) về phát triển khoa học & công nghệ và đổi mới sáng tạo, Nghị quyết 71-NQ/TW (2025) về xây dựng nền giáo dục mở, cùng chiến lược chuyển đổi số quốc gia, Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số và các văn bản pháp lý liên quan, đều nhấn mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy ứng dụng công nghệ số và phát huy sức mạnh đội ngũ trí thức.

Trong tiến trình này, phụ nữ trí thức giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Phụ nữ trí thức không chỉ là nhà khoa học, chuyên gia công nghệ, nhà giáo hay cán bộ quản lý, mà còn là những người đổi mới tư duy, kiến tạo mô hình làm việc mới và lan tỏa tri thức số trong cộng đồng. Tính mềm dẻo, nhân văn và khả năng tiếp cận đa chiều giúp họ phát huy ưu thế trong chuyển đổi số.

Phụ nữ trí thức - lực lượng nòng cốt trong đổi mới tư duy và sáng tạo

Thực tiễn cho thấy phụ nữ hiện diện ở hầu hết các lĩnh vực: giáo dục, khoa học & công nghệ, y tế, kinh tế số, hành chính công, nghiên cứu chính sách và các ngành công nghệ mới nổi. Nhiều nhà khoa học nữ là chủ nhiệm đề tài cấp Nhà nước, giảng viên nữ dẫn dắt nhóm nghiên cứu mạnh, tham gia các dự án có tầm ảnh hưởng khu vực và quốc tế. Trong khu vực công, nữ cán bộ triển khai nền tảng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, dịch vụ công trực tuyến và sáng kiến cải cách hành chính.

Bên cạnh năng lực chuyên môn, phụ nữ trí thức nổi bật về tư duy nhân văn, khả năng kết nối cộng đồng, tinh tế và sáng tạo trong giải quyết vấn đề, những phẩm chất cần thiết trong kỷ nguyên số, nơi đổi mới không chỉ dựa vào công nghệ mà còn phụ thuộc vào năng lực thấu hiểu con người và bối cảnh xã hội. Nhờ đó, họ góp phần định hình giá trị số mới trong cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng.

Nhiều phụ nữ trí thức trở thành tiên phong trong đổi mới sáng tạo: xây dựng ứng dụng số, tham mưu chính sách công nghệ, phát triển mô hình kinh tế số địa phương, điều hành doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và dẫn dắt các dự án xã hội ứng dụng công nghệ. Khi được trao cơ hội và môi trường phát triển, họ luôn chứng minh năng lực sáng tạo, lãnh đạo và tính tiên phong, trở thành lực lượng quan trọng tạo nên “động lực kép” cho phát triển quốc gia: động lực công nghệ và động lực nhân văn, hai yếu tố cốt lõi của chuyển đổi số bền vững.

Vai trò cụ thể trong dẫn dắt chuyển đổi số:

Khu vực công: Phụ nữ trí thức tham gia hoạch định chiến lược dữ liệu, xây dựng chính sách số, vận hành dịch vụ công trực tuyến và chuẩn hóa quy trình quản lý; nhiều cán bộ nữ đảm nhận vai trò lãnh đạo chiến lược trong các bộ, ngành và địa phương.

Giáo dục, khoa học & công nghệ: Nữ nhà khoa học chiếm khoảng 44–45% lực lượng nghiên cứu, tham gia giảng dạy, chuyển giao công nghệ và hoạch định chính sách. Họ dẫn dắt nhóm nghiên cứu đa ngành, đưa AI, Big Data và công nghệ số vào giảng dạy và nghiên cứu ứng dụng.

Doanh nghiệp và kinh tế số: Phụ nữ là người sáng lập, lãnh đạo doanh nghiệp, đi đầu trong mô hình kinh doanh số và khởi nghiệp công nghệ, tận dụng thương mại điện tử và công nghệ quản trị để mở rộng thị trường. Dù vẫn đối mặt với rào cản về vốn, công nghệ và quy mô, các chương trình đào tạo và kết nối chuyên môn giúp họ phát triển và lan tỏa mô hình kinh tế số.

Những khó khăn đặt ra đối với phụ nữ trí thức trong tiến trình chuyển đổi số

Mặc dù phụ nữ trí thức đã có nhiều đóng góp quan trọng trong các lĩnh vực chuyển đổi số, họ vẫn phải đối mặt với không ít thách thức.

Thứ nhất, định kiến giới vẫn tồn tại trong lĩnh vực khoa học & công nghệ, đặc biệt là các ngành STEM, trí tuệ nhân tạo và an ninh mạng, khiến phụ nữ phải nỗ lực nhiều hơn để khẳng định năng lực và được trao cơ hội tham gia các dự án chiến lược.

Thứ hai, khoảng cách kỹ năng số giữa các nhóm phụ nữ ở thành thị và nông thôn, cũng như giữa các thế hệ, tạo ra sự chênh lệch đáng kể trong khả năng tiếp cận cơ hội nghề nghiệp và tham gia các sáng kiến chuyển đổi số.

Thứ ba, phụ nữ trí thức phải chịu gánh nặng kép giữa công việc chuyên môn, nghiên cứu và trách nhiệm gia đình, làm hạn chế thời gian và khả năng bồi dưỡng kỹ năng mới, tham gia các khóa đào tạo chuyên sâu hoặc đảm nhận vai trò lãnh đạo trong các dự án quy mô lớn.

Thứ tư, việc thiếu mạng lưới hỗ trợ chuyên môn và các chương trình đào tạo thiết kế riêng cho phụ nữ trong các lĩnh vực công nghệ cao càng làm gia tăng thách thức trong việc phát triển năng lực và mở rộng ảnh hưởng trong lĩnh vực chuyển đổi số.

Thứ năm, cơ hội tham gia lãnh đạo trong các dự án chuyển đổi số quy mô lớn vẫn còn hạn chế, dù phụ nữ trí thức chiếm tỷ lệ đáng kể trong lực lượng nhân sự và nghiên cứu. Điều này cho thấy cần phải tạo cơ chế, chính sách để trao quyền và nâng cao vị thế của phụ nữ trong các vị trí quyết định chiến lược.

Những khó khăn này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có chiến lược toàn diện và đồng bộ từ Nhà nước, các tổ chức xã hội, doanh nghiệp, cùng với nỗ lực chủ động từ bản thân phụ nữ trí thức. Chỉ khi các rào cản được nhận diện và tháo gỡ, vai trò dẫn dắt của phụ nữ trí thức trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia mới có thể được phát huy tối đa, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một Việt Nam số, hiện đại và công bằng.

Giải pháp phát huy vai trò dẫn dắt của phụ nữ trí thức trong thời đại số

Để phát huy tối đa vai trò của phụ nữ trí thức trong dẫn dắt chuyển đổi số quốc gia cần triển khai các giải pháp đồng bộ, toàn diện, từ Nhà nước, tổ chức xã hội, doanh nghiệp đến bản thân phụ nữ.

Thứ nhất, về phía Nhà nước, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách thúc đẩy bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ tham gia lãnh đạo trong các dự án chuyển đổi số. Cụ thể, cần tăng tỷ lệ nữ tham gia các vị trí lãnh đạo chiến lược trong khu vực công, doanh nghiệp và các cơ quan nghiên cứu; đồng thời triển khai các chương trình khuyến khích nữ chuyên gia STEM, AI và an ninh mạng tham gia các sáng kiến chuyển đổi số cấp quốc gia.

Thứ hai, về phía các tổ chức xã hội và doanh nghiệp, cần phát triển các chương trình đào tạo chuyên sâu, bồi dưỡng kỹ năng số, công nghệ cao và quản trị dự án cho phụ nữ. Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, các hiệp hội doanh nhân nữ, các trường đại học và viện nghiên cứu có thể hợp tác xây dựng các khóa đào tạo STEM, AI, Big Data, quản trị dữ liệu, và thương mại điện tử, đảm bảo nữ trí thức được trang bị đầy đủ kỹ năng để dẫn dắt các sáng kiến chuyển đổi số. Đồng thời, cần phát triển mạng lưới kết nối chuyên môn để phụ nữ có cơ hội học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm và hợp tác liên ngành.

Thứ ba, tại doanh nghiệp và các cơ sở giáo dục, các viện nghiên cứu, cần tạo cơ chế khuyến khích và hỗ trợ phụ nữ tham gia các dự án quy mô lớn. Các doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học cần xây dựng môi trường làm việc linh hoạt, tin tưởng giao nhiệm vụ cho phụ nữ đảm nhận vai trò lãnh đạo trong các dự án công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Thứ tư, bản thân phụ nữ trí thức cần chủ động nâng cao năng lực chuyên môn, kỹ năng số, khả năng lãnh đạo và quản trị dự án. Việc tự học, tham gia các khóa bồi dưỡng, kết nối với mạng lưới quốc tế và trong nước sẽ giúp phụ nữ không chỉ nâng cao trình độ mà còn mở rộng tầm ảnh hưởng, tạo điều kiện tham gia sâu hơn vào các dự án chuyển đổi số quốc gia.

Thứ năm, cần thúc đẩy văn hóa số và nhận thức về bình đẳng giới trong cộng đồng và cơ quan Nhà nước. Các chiến dịch truyền thông, hội thảo, tọa đàm về vai trò của phụ nữ trong chuyển đổi số và khoa học & công nghệ sẽ giúp thay đổi định kiến, tạo môi trường thuận lợi cho phụ nữ phát huy năng lực và sáng tạo, từ đó góp phần xây dựng một nền kinh tế số toàn diện, minh bạch và phát triển bền vững.

Như vậy, chỉ khi các giải pháp được triển khai đồng bộ, từ chính sách, môi trường làm việc, đào tạo đến sự chủ động của phụ nữ trí thức, vai trò dẫn dắt trong chuyển đổi số của họ mới thực sự được phát huy tối đa.