Thúc đẩy nghiên cứu và phát triển dược liệu Việt Nam theo hướng hiện đại. Ảnh minh họa: ITN

Việt Nam được xem là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu đa dạng của khu vực châu Á. Theo thống kê của Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền (Bộ Y tế), cả nước hiện có khoảng 5.117 loài và dưới loài thực vật, 408 loài động vật cùng 75 loại khoáng vật được sử dụng làm thuốc. Trong đó, khoảng 70 loài cây dược liệu có tiềm năng nuôi trồng và khai thác quy mô lớn như quế, hồi, hòe, nghệ hay actiso.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đẩy mạnh nghiên cứu và sản xuất các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên phục vụ phòng ngừa, hỗ trợ và điều trị bệnh, dược liệu ngày càng trở thành lĩnh vực có giá trị khoa học và kinh tế cao. Việt Nam cũng đang sở hữu thị trường tiêu thụ rộng lớn với hệ thống khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền trải dài cả nước, cùng 243 nhà máy sản xuất thuốc, trong đó có 96 nhà máy chuyên sản xuất thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền và 59 nhà máy sản xuất cao dược liệu.

Thực tế cho thấy, nhiều loại cây dược liệu đã mang lại giá trị kinh tế vượt trội so với cây trồng truyền thống. Một số mô hình phát triển sâm Ngọc Linh, quế, hồi hay nghệ tại các địa phương miền núi đã giúp người dân nâng cao thu nhập gấp nhiều lần so với trồng lúa, sắn hoặc lạc. Đây cũng được xem là hướng phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện sinh thái tại nhiều vùng trung du và miền núi.

Không chỉ có lợi thế về tài nguyên, Việt Nam còn sở hữu kho tàng tri thức y học dân gian phong phú. Hiện mạng lưới bảo tồn nguồn gen dược liệu đã được duy trì tại 7 vùng sinh thái trên cả nước. Nhiều vườn bảo tồn cây thuốc cũng được xây dựng tại các địa phương nhằm lưu giữ và phát triển nguồn dược liệu quý.

Song song với đó, các cơ quan chuyên môn đã ghi nhận và sưu tầm gần 2.000 bài thuốc cùng khoảng 1.500 loại cây thuốc được sử dụng bởi gần 30 dân tộc có kinh nghiệm chữa bệnh bằng thảo dược. Nguồn dữ liệu này được đánh giá là cơ sở quan trọng cho công tác nghiên cứu, chọn tạo giống và phát triển các sản phẩm dược liệu trong tương lai.

Dù vậy, khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế phát triển của ngành dược liệu vẫn còn khá lớn. Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, hoạt động nuôi trồng và khai thác dược liệu hiện nay vẫn chủ yếu ở quy mô nhỏ lẻ, phân tán. Chất lượng nguyên liệu chưa đồng đều, trong khi công nghệ sơ chế và chế biến sâu còn hạn chế, khiến giá trị gia tăng của sản phẩm chưa cao.

Hiện tổng diện tích cây dược liệu tự nhiên và gieo trồng trên cả nước đạt gần 59.000 ha, trong đó diện tích cây dược liệu dài ngày chiếm gần 44.000 ha, còn lại là cây ngắn ngày. Tuy nhiên, nhiều vùng trồng chưa hình thành được chuỗi liên kết bền vững giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ. Điều này khiến năng lực cạnh tranh của dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có.

Một thách thức khác là nguy cơ suy giảm nguồn gen đối với nhiều loài dược liệu quý. Trong khi đó, hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển giống và ứng dụng công nghệ cao trong bảo quản, chế biến vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Việc xây dựng thương hiệu quốc gia cho dược liệu Việt Nam cũng đang thiếu những chiến lược dài hạn và đồng bộ.

Theo định hướng của Bộ Y tế, thời gian tới, ngành dược liệu sẽ được phát triển theo hướng hiện đại, bền vững và gắn chặt với nghiên cứu khoa học. Trọng tâm là hoàn thiện hành lang pháp lý, trong đó có việc xây dựng Luật Y dược cổ truyền nhằm tạo nền tảng pháp lý thống nhất cho toàn ngành.

Bộ Y tế cũng định hướng mở rộng các vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO, đồng thời ban hành thêm các tiêu chuẩn quốc gia và nâng cao năng lực kiểm nghiệm để kiểm soát chất lượng nguyên liệu đầu vào. Mục tiêu lâu dài là hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ nghiên cứu giống, nuôi trồng, chế biến đến thương mại hóa sản phẩm, qua đó từng bước xây dựng thương hiệu dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ nghiên cứu giống, nuôi trồng, chế biến đến thương mại hóa sản phẩm, qua đó từng bước xây dựng và nâng tầm thương hiệu dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế. Ảnh: ITN

Tại hội thảo về tiềm năng và định hướng phát triển dược liệu do Bộ Y tế tổ chức gần đây, đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết ngành sẽ tập trung quy hoạch các vùng trồng theo hướng tập trung, gắn với bảo tồn đa dạng sinh học dưới tán rừng và phát triển chuỗi giá trị.

Từ góc độ địa phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu Nguyễn Thành Đồng đề xuất cần sớm xây dựng định hướng tổng thể về phát triển dược liệu, trong đó xác định rõ nhu cầu thị trường, quy mô sử dụng cũng như tiêu chuẩn chất lượng đối với từng loại dược liệu để làm căn cứ tổ chức sản xuất.

Ông cũng kiến nghị điều chỉnh chính sách hỗ trợ phù hợp với điều kiện thực tế tại các tỉnh miền núi, nâng mức đầu tư cho vùng nguyên liệu và tạo điều kiện hình thành các vùng sản xuất tập trung quy mô lớn. Bên cạnh đó, việc sớm ban hành hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật cho giống dược liệu và xây dựng cơ chế bao tiêu sản phẩm được xem là yếu tố quan trọng để người dân yên tâm đầu tư lâu dài.

Ở góc độ doanh nghiệp, nhiều đơn vị sản xuất và kinh doanh thuốc cổ truyền đề xuất sửa đổi các quy định liên quan đến đăng ký lưu hành thuốc, quản lý chất lượng dược liệu và đấu thầu thuốc tại cơ sở y tế công lập theo hướng giảm thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế.

Các doanh nghiệp cũng kiến nghị rà soát cơ chế thanh toán bảo hiểm y tế đối với thuốc và dược liệu cổ truyền nhằm tạo sự công bằng giữa y học cổ truyền và y học hiện đại trong hệ thống y tế công lập.

Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, Bộ Y tế sẽ tiếp tục đồng hành cùng doanh nghiệp và các địa phương để tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính và hoàn thiện cơ chế chính sách cho ngành dược liệu. Định hướng này không chỉ nhằm phát triển một ngành kinh tế giàu tiềm năng mà còn góp phần phát huy giá trị của y học cổ truyền Việt Nam trong chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe cộng đồng.