Bạn có nhận ra một điều khá quen thuộc: Trẻ gặp chuyện gì cũng lập tức gọi “mẹ”, gặp bài khó liền chờ người lớn giải hộ, không vừa ý một chút đã nổi giận hoặc bỏ cuộc? Những biểu hiện ấy đôi khi khiến cha mẹ nghĩ rằng con lười suy nghĩ, thiếu kiên nhẫn hoặc ngày càng khó bảo. Nhưng trước khi trách trẻ, có lẽ người lớn cũng nên nhìn lại cách mình đang đồng hành với con.

Có những cách nuôi dạy tưởng như đang giúp con, nhưng nếu lặp lại mỗi ngày, chúng có thể vô tình làm giảm cơ hội để trẻ tự suy nghĩ, tự xử lý vấn đề và hình thành khả năng kiểm soát bản thân.

Thùy trán là một “kẻ chậm chạp”. Đây là vùng não liên quan đến nhiều chức năng điều hành như lập kế hoạch, kiểm soát hành vi, điều chỉnh cảm xúc và đưa ra quyết định; quá trình phát triển của các chức năng này kéo dài qua thời thơ ấu và tuổi vị thành niên. Vì vậy, trẻ chưa thể lúc nào cũng bình tĩnh, lý trí và tự kiểm soát như người trưởng thành. Điều quan trọng là trong quá trình lớn lên, trẻ có đủ cơ hội để luyện tập những khả năng ấy hay không.

Khi cha mẹ làm thay quá nhiều

Một trong những điều dễ gặp nhất trong quá trình nuôi dạy con là người lớn luôn muốn làm mọi thứ nhanh hơn và tốt hơn cho trẻ. Con không biết làm, cha mẹ làm hộ. Con gặp khó, cha mẹ lập tức đưa đáp án. Con gặp rắc rối, cha mẹ nhanh chóng đứng ra giải quyết. Cách này có thể giúp vấn đề trước mắt được xử lý nhanh chóng, nhưng nếu trở thành thói quen, trẻ sẽ ít có cơ hội trải nghiệm quá trình tự suy nghĩ – thử cách giải quyết – mắc lỗi – điều chỉnh – làm lại. Trong khi đó, chính những trải nghiệm như vậy mới giúp trẻ dần hình thành khả năng tự chủ.

Có những lúc cha mẹ chỉ cần chậm lại một chút, thay vì lập tức nói cho con phải làm gì, hãy hỏi: “Con nghĩ sao?”, “Con muốn thử cách nào?”, “Nếu cách này không được thì còn cách nào khác không?”.

Khi mọi cảm xúc của trẻ đều được người lớn xử lý

Trẻ tức giận, cha mẹ lập tức dỗ dành. Trẻ buồn, cha mẹ tìm mọi cách khiến con vui. Trẻ thất vọng, cha mẹ nhanh chóng tìm giải pháp để con không phải chịu cảm giác khó chịu ấy. Sự đồng hành và an ủi là cần thiết. Nhưng bảo vệ trẻ khỏi mọi cảm xúc tiêu cực lại là chuyện khác.

Trẻ cần có cơ hội học cách nhận diện cảm xúc, chờ đợi, bình tĩnh lại và tìm cách giải quyết vấn đề. Những kỹ năng này không thể hình thành chỉ bằng lời dạy, mà cần được luyện tập qua những tình huống rất đời thường.

Khi cha mẹ quá nóng vội trước lỗi sai của con

Một đứa trẻ làm bài sai, buộc dây giày chưa được, làm đổ nước hay quên đồ không nhất thiết cần một lời trách mắng ngay lập tức. Điều trẻ cần đôi khi chỉ là thêm một chút thời gian. Nếu mỗi lần con làm sai đều lập tức nghe thấy “Sao con vụng thế?”, “Có thế mà cũng không biết?”, trẻ rất dễ chuyển từ tâm thế “Mình thử xem sao” sang “Mình không làm được”.

Ngược lại, khi cha mẹ cho phép trẻ sai trong giới hạn an toàn, lỗi sai có thể trở thành một phần của quá trình học hỏi.

Khi cha mẹ kiểm soát quá chặt

Muốn con học gì, chơi gì, làm gì, gặp ai đều được sắp xếp sẵn; ngay cả cách giải quyết một vấn đề nhỏ cũng có “đáp án chuẩn” từ người lớn. Một tuổi thơ quá kín kẽ có thể khiến trẻ ít phải đưa ra lựa chọn. Trong khi đó, trao cho trẻ một khoảng không phù hợp với độ tuổi không có nghĩa là mặc kệ trẻ. Đó là cách để trẻ từng bước học cách lựa chọn, chịu trách nhiệm và điều chỉnh hành vi của mình.

Khi cha mẹ chỉ quan tâm đến kết quả

Một đứa trẻ làm đúng được khen, làm sai bị phê bình; điểm số, thành tích hay việc “có ngoan không” liên tục trở thành thước đo. Khi ấy, trẻ có thể dần chú ý nhiều hơn đến việc “mình có được công nhận không” thay vì “mình đã học được gì”.

Ảnh minh hoạ

Bộ não của trẻ cần không gian để trưởng thành. Cha mẹ càng làm thay, trẻ càng ít cơ hội tự làm. Cha mẹ càng vội vàng đưa ra đáp án, trẻ càng ít cơ hội tự tìm lời giải. Cha mẹ càng muốn kiểm soát mọi thứ, trẻ càng ít cơ hội luyện tập khả năng lựa chọn.

Điều đó không có nghĩa cha mẹ phải buông lỏng hay để trẻ tự xoay xở trong mọi hoàn cảnh. Trẻ vẫn cần giới hạn, hướng dẫn và sự bảo vệ của người lớn. Nhưng bên cạnh việc “dạy con”, cha mẹ cũng cần học cách lùi lại đúng lúc. Trao cho trẻ khoảng không để tự làm không phải là bỏ mặc. Trao cho trẻ sự tin tưởng cũng không có nghĩa là phó mặc.

Đôi khi, cách giúp một đứa trẻ trưởng thành không phải là nhanh chóng giải quyết mọi vấn đề thay con, mà là đứng đủ gần để con biết mình luôn có chỗ dựa, đồng thời đứng đủ xa để con có cơ hội tự bước đi. Bảo vệ sự phát triển của trẻ, vì thế, có thể bắt đầu từ một thay đổi rất nhỏ: bớt làm thay một chút, bớt trả lời hộ một chút và kiên nhẫn chờ con tự suy nghĩ thêm một chút.