Là nhà sáng lập WildAct, Trang Nguyễn theo đuổi cách tiếp cận bảo tồn gắn với sinh kế cộng đồng, để con người không chỉ ngừng làm tổn hại thiên nhiên mà còn trở thành những người bảo vệ rừng. Cuộc trò chuyện của chị với Phụ nữ mới xoay quanh câu chuyện này.

Cơ duyên nào đưa chị đến với ngành bảo tồn và điều gì trong thiên nhiên và động vật hoang dã đã khiến một cô gái trẻ quyết định gắn bó với nghề này lâu đến vậy?  

Có lẽ cơ duyên của tôi bắt đầu từ một ký ức rất nhỏ khi tôi mới 8 tuổi. Nhà hàng xóm có một con gấu bị nhốt trong chiếc lồng sắt. Tôi tò mò nhìn vào thì thấy con gấu nằm ngửa, bốn chân bị trói, trên người cắm một chiếc kim lớn để lấy mật. Hình ảnh đó khiến tôi ám ảnh rất lâu. Tôi không hiểu “bảo tồn” là gì, chỉ biết mình không muốn những con vật khác phải chịu những điều như vậy. Tôi tự hứa rằng khi lớn lên, mình sẽ làm gì đó để bảo vệ động vật hoang dã. 

Tôi nghĩ tình yêu với thiên nhiên cũng là một lý do rất lớn khiến tôi ở lại với nghề lâu như vậy. Tôi mê đi rừng. Mỗi lần ở giữa thiên nhiên, tôi có cảm giác rất hạnh phúc và bình yên. Có những chuyến đi rất vất vả, tắm rửa phải ra sông, muốn ăn một que kem cũng phải đi bộ hàng cây số để ra thành phố, nhưng những khoảnh khắc được nhìn thấy một đàn voi đi qua lúc bình minh, hay một khu rừng còn nguyên sự sống, đều khiến tôi cảm thấy những khó khăn đó có ý nghĩa. 

Nhưng càng làm lâu, tôi càng nhận ra mình không chỉ yêu động vật. Tôi yêu cả những con người đang sống cùng thiên nhiên. Sau nhiều năm làm điều tra về buôn bán động vật hoang dã, tôi hiểu rằng nếu chỉ bắt người săn, cứu một con vật hay xử lý một vụ việc thì vấn đề sẽ luôn quay trở lại. Có những người săn bắt chỉ vì họ không còn lựa chọn nào khác để nuôi gia đình. Vì thế, muốn bảo vệ rừng lâu dài thì phải giúp con người có một sinh kế khác, có kiến thức, có cơ hội và được tham gia vào chính công việc bảo tồn. 

Có lẽ đó cũng là lý do tôi vẫn làm công việc này đến hôm nay. Tôi từng bắt đầu với mong muốn bảo vệ động vật khỏi con người, nhưng càng đi lâu tôi càng hiểu rằng muốn bảo vệ thiên nhiên bền vững thì cũng phải bảo vệ và trao cơ hội cho con người. Và khi nhìn thấy một người từng đi săn trở thành người bảo vệ rừng, hay một đứa trẻ lớn lên hiểu rằng khu rừng quanh mình cũng là một phần của tương lai, tôi lại thấy mình đang đi đúng hướng. 

Tôi không nghĩ mình đã lựa chọn một nghề dễ dàng. Nhưng đây là công việc mà mỗi sáng thức dậy, tôi vẫn thấy có ý nghĩa để làm. Có lẽ chỉ cần như vậy là đủ để tôi tiếp tục. 

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang dành hơn 20 năm dấn thân vào hành trình bảo tồn động vật hoang dã.

Trong những chuyến đi rừng hay những lần điều tra, kỷ niệm nào khiến chị nhớ nhất cho đến hôm nay? Có khi nào chị sợ hãi, muốn dừng lại hoặc tự hỏi liệu công việc mình đang làm có đáng để đánh đổi?  

Có rất nhiều kỷ niệm, nhưng tôi nhớ nhất có lẽ là một lần nhìn thấy một đàn voi đi qua. Có một bạn voi bị tật ở chân nên đi tập tễnh và chậm hơn cả đàn. Khi những con khác đã đi qua, bạn ấy bị bỏ lại phía sau, lúc đó trông rất hoảng loạn. Tôi cứ nghĩ đàn voi sẽ tiếp tục đi, nhưng một lúc sau, con voi đầu đàn quay lại, cọ đầu vào bạn voi ấy rồi dùng vòi quấn lấy vòi của bạn như một người bà dắt đứa cháu đi. Tôi rất xúc động. Tôi vẫn hay nghĩ, giá con người cũng có thể đối xử với nhau tình cảm và biết quan tâm nhau như vậy. 

Nhưng cũng có rất nhiều khoảnh khắc đáng sợ. Có một thời gian tôi làm điều tra buôn bán động vật hoang dã xuyên quốc gia trong khoảng ba, bốn năm, và đó là giai đoạn tôi chịu áp lực tâm lý rất lớn. Có những cuộc điều tra kéo dài hơn một năm. Tôi phải liên tục di chuyển, thay đổi địa điểm và luôn có cảm giác mình có thể bị theo dõi. Có lúc ra khỏi nhà tôi nhìn trước nhìn sau, thấy chiếc xe nào cũng nghĩ liệu có người đang bám theo mình không. Tôi gần như không ngủ được. Cuối cùng, người cố vấn tâm lý cho các vụ án xuyên quốc gia nhận thấy tình trạng của tôi không ổn và yêu cầu tôi dừng lại. Tôi thu xếp và rút khỏi các cuộc điều tra thực địa rất nhanh sau đó. 

Tôi cũng từng tự hỏi liệu những gì mình đang làm có đáng để đánh đổi không. Có những lúc nhìn bạn bè cùng trang lứa đã có nhà, có công việc ổn định, còn mình thì đi rừng, sống rất thiếu thốn, tôi cũng chạnh lòng và tự hỏi tại sao mình phải khổ như vậy. Nhưng những cảm giác đó thường qua rất nhanh. Bởi rồi tôi lại nhớ đến những con vật mình đã gặp, những người đang làm công việc bảo vệ rừng, và lý do mình bắt đầu. 

Sau nhiều năm, tôi cũng nhận ra một điều: không phải lúc nào bảo tồn cũng là một cuộc chiến mà mình có thể nhìn thấy ngay kết quả. Có những vấn đề lớn đến mức chúng ta biết mình không thể giải quyết trong một đời người. Nhưng nếu một việc có ý nghĩa với mình, tôi vẫn muốn làm. Thành quả có thể không đến trong thế hệ của tôi, nhưng nếu mình góp được một phần để nó bắt đầu thì tôi nghĩ như vậy đã đủ. 

Điều khiến tôi tiếp tục không phải vì tôi không biết sợ, mà vì tôi hiểu rằng sợ hãi không có nghĩa là mình phải từ bỏ điều có ý nghĩa với mình. Chỉ là sau những gì đã trải qua, tôi biết mình cần làm điều đó một cách tỉnh táo, có trách nhiệm và biết lúc nào cần dừng lại. 

Rất nhiều năm Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang tham gia điều tra buôn bán động vật hoang dã xuyên quốc gia.

Làm bảo tồn nhiều năm, điều gì là “cái giá” lớn nhất chị phải trả cho công việc này? Gia đình từng nhìn nhận thế nào khi chị lựa chọn một công việc thường xuyên phải đi rừng, đi xa và đối mặt với rủi ro?  

Nếu hỏi cái giá lớn nhất, có lẽ là thời gian và những khoảng cách mình phải chấp nhận. Những lúc ốm đau hay có chuyện, không có người thân ở bên cạnh, cũng có những lúc rất tủi thân.  

Gia đình tôi thì ban đầu hoàn toàn không ủng hộ. Khi tôi nói muốn theo bảo tồn, bố mẹ đều nghĩ đây là một lựa chọn rất “viển vông”. Mẹ từng mong tôi trở thành giáo viên hoặc giảng viên giống mẹ, có một công việc ổn định, không phải đi lại nhiều. Bố thì có lúc còn khóa cổng để không cho tôi đi tình nguyện. Tôi phải trèo từ ban công sang mái nhà hàng xóm để đi. Bố vẫn hay đùa rằng con nhà người ta đi du học, đi nghỉ dưỡng, còn con mình thì cứ chui vào rừng. 

Nhưng tôi cũng hiểu vì sao bố mẹ lo. Tôi còn trẻ mà lại chọn một công việc thường xuyên đi xa, vào những nơi thiếu thốn và có những rủi ro mà ngay cả mình lúc đó cũng chưa hình dung hết. Khi bắt đầu tham gia các cuộc điều tra buôn bán động vật hoang dã, tôi cũng không kể hết cho bố mẹ vì biết họ sẽ rất lo. 

Có những lúc tôi cũng thấy mình có lỗi với gia đình, nhất là khi nghĩ nếu mình có chuyện gì thì bố mẹ sẽ như thế nào. Nhưng lúc đó tôi vẫn tin đây là việc mình muốn làm và cần làm. Sau nhiều năm, khi bố mẹ nhìn thấy tôi thực sự nghiêm túc với con đường này và hiểu rằng tôi không làm mọi thứ một cách bốc đồng, họ dần chấp nhận. 

Còn với tôi, cái giá lớn nhất có lẽ không phải là những chuyến đi khó khăn hay những lần đối mặt với nguy hiểm. Đó là những khoảng thời gian mình không thể ở cạnh những người mình yêu thương, và đôi khi phải lựa chọn giữa một cuộc sống ổn định với một điều mình tin là có ý nghĩa. 

Nhưng tôi không nghĩ mình đã hy sinh tất cả cho bảo tồn. Tôi cũng nhận lại rất nhiều. Tôi được đi đến những nơi mà có lẽ nếu chọn một công việc khác, tôi sẽ không bao giờ được nhìn thấy. Tôi gặp những con người rất đặc biệt, được chứng kiến thiên nhiên ở trạng thái nguyên vẹn và hiểu rằng cuộc sống của mình có thể đóng góp một phần nhỏ cho điều lớn hơn bản thân. 

Và sau hơn 20 năm, điều tôi thấy đáng giá nhất là mình vẫn còn muốn làm công việc này. Có lẽ một lựa chọn chỉ thực sự đáng để theo đuổi lâu dài khi, dù biết cái giá của nó là gì, mình vẫn thấy những điều mình nhận lại có ý nghĩa. 

Là một phụ nữ làm bảo tồn, chị từng gặp những rào cản nào mà nam giới trong nghề có thể ít gặp phải? Điều gì là khó nhất với một phụ nữ khi phải làm việc dài ngày trong rừng, đi hiện trường hoặc tham gia các hoạt động điều tra chống buôn bán động vật hoang dã? 

Ngày tôi bắt đầu đi thực địa, nhiều người vẫn mặc định rằng công việc bảo tồn trong rừng là dành cho nam giới. Một cô gái trẻ đi một mình, làm việc với kiểm lâm, thợ săn hay những người trong cộng đồng, đôi khi sẽ bị nhìn với sự nghi ngờ: liệu có đủ sức khoẻ không, có chịu được điều kiện thực địa không, có đủ bản lĩnh khi gặp tình huống nguy hiểm không? Tôi từng phải nỗ lực nhiều hơn để người khác nhìn vào năng lực và công việc của mình, thay vì nhìn vào việc tôi là phụ nữ. 

Đi hiện trường dài ngày cũng có những bất tiện rất thực tế. Có những nơi điều kiện sinh hoạt rất thiếu thốn, không có điện, không có nước sạch, việc tắm rửa hay nghỉ ngơi đều khó khăn. Với phụ nữ, những nhu cầu riêng tư tưởng rất nhỏ đó đôi khi lại trở thành một vấn đề lớn khi phải ở trong rừng nhiều ngày. Nhưng mình quen dần. Tôi từng đi rừng đến mức có thể thấy việc ngủ trong điều kiện thiếu thốn cũng bình thường. 

Còn với các hoạt động điều tra chống buôn bán động vật hoang dã, khó khăn lớn nhất không nằm ở việc mình là phụ nữ hay đàn ông, mà là rủi ro an toàn. Khi làm việc với những đường dây tội phạm, đối phương không quan tâm bạn là ai. Có những tình huống chỉ diễn ra trong vài giây và mình phải giữ được bình tĩnh. Tôi từng được cảnh báo về những hiểm nguy, từ bị bắt cóc, bị bắn cho đến mất mạng. Vì vậy, tôi luôn coi việc chuẩn bị, đào tạo, có đội ngũ hỗ trợ và tuân thủ các nguyên tắc an toàn là điều bắt buộc. 

Sau hơn 20 năm, tôi không muốn câu chuyện của mình được nhìn như “một người phụ nữ đã vượt qua những giới hạn của phụ nữ”. Tôi muốn nó đơn giản hơn: phụ nữ cũng có thể làm những công việc này nếu họ được trao cơ hội, được đào tạo và được đánh giá bằng năng lực của mình. 

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang cho rằng cộng đồng không chỉ là những người sống bên cạnh rừng, mà hoàn toàn có thể trở thành một phần rất quan trọng của lực lượng bảo tồn.

Sau những năm tháng đi nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều loài vật và cộng đồng, điều gì khiến chị vẫn muốn trở về và làm bảo tồn tại Việt Nam?  

Có một thời gian tôi đi khá nhiều nơi, làm việc với nhiều tổ chức và được nhìn thấy những cách tiếp cận bảo tồn rất khác nhau. Nhưng càng đi nhiều, tôi lại càng thấy mình muốn trở về Việt Nam. Đây là nơi tôi lớn lên, cũng là nơi bắt đầu câu chuyện đưa tôi đến với công việc bảo tồn. 

Khi trở về Việt Nam, tôi nhận ra mỗi nơi có những điều kiện và câu chuyện rất riêng. Điều đó khiến tôi nghĩ nhiều hơn về việc những kinh nghiệm mình đã học được có thể được áp dụng như thế nào để phù hợp với Việt Nam. 

Một trong những điều tôi quan tâm là làm thế nào để có thêm những người được đào tạo bài bản cho công việc bảo tồn, cũng như làm thế nào để những cộng đồng sống gần các khu rừng có thêm lựa chọn sinh kế và có thể tham gia vào việc bảo vệ chính nơi họ đang sống. Tôi nghĩ đây đều là những việc rất cần được đầu tư lâu dài. 

Vì thế, khi trở về, tôi muốn tập trung vào những điều mà mình nghĩ mình có thể đóng góp. Tôi cùng các trường thúc đẩy đào tạo nhân lực bảo tồn bằng tiếng Việt. Tôi làm việc với cộng đồng để phát triển sinh kế và tạo cơ hội để những người từng săn bắt có thể trở thành lực lượng bảo vệ rừng. Tôi cũng muốn mọi người hiểu thiên nhiên gần gũi hơn, bởi tôi luôn tin rằng khi không hiểu thì rất khó để yêu, và khi đã yêu thì mình sẽ có thêm động lực để bảo vệ. 

Tôi từng nghĩ bảo tồn là bảo vệ động vật khỏi con người. Nhưng sau nhiều năm, tôi hiểu rằng muốn bảo vệ thiên nhiên lâu dài thì mình phải làm việc cùng con người. Và tôi muốn thử làm điều đó ở chính nơi mình thuộc về. 

Tôi không nghĩ Việt Nam là nơi dễ làm bảo tồn nhất, nhưng đây là nơi tôi cảm thấy công việc của mình có ý nghĩa nhất. Nếu mình nhìn thấy một vấn đề và biết mình có thể góp một phần nhỏ để giải quyết nó, thì tôi nghĩ mình muốn thử làm, thay vì đứng ngoài. 

Một ngày làm việc của một nhà bảo tồn thực sự diễn ra như thế nào? Có phải lúc nào cũng là những chuyến đi rừng như nhiều người vẫn hình dung?  

Khi còn làm thực địa nhiều, một ngày có thể bắt đầu từ rất sớm, đi hàng chục cây số trong rừng, theo dõi dấu vết động vật, kiểm tra bẫy, làm việc với kiểm lâm hoặc cộng đồng. Có những ngày đi cả ngày mới về được trạm, người đầy bùn đất và gần như không có sóng điện thoại. Những trải nghiệm đó rất đặc biệt, nhưng không phải phần duy nhất của công việc bảo tồn. 

Bây giờ, với vai trò quản lý WildAct, công việc của tôi có rất nhiều thứ rất “đời thường”: họp với đội ngũ, làm việc với các đối tác, xem báo cáo, xây dựng kế hoạch, tìm nguồn lực, viết dự án, theo dõi ngân sách, đọc dữ liệu và đánh giá xem một chương trình có thực sự tạo ra tác động hay không. Có những ngày tôi ngồi trước máy tính cả ngày mà không nhìn thấy một cái cây nào.  

Nhưng tôi nghĩ đó cũng là một phần rất quan trọng của bảo tồn. Một chuyến tuần tra trong rừng chỉ là một mắt xích. Để một đội có thể vào rừng, cần có kinh phí, kế hoạch, thiết bị, đào tạo và phối hợp với nhiều bên. Để một cộng đồng có thể chuyển từ săn bắt sang bảo vệ rừng, cần thời gian xây dựng niềm tin và tạo sinh kế. Để một đứa trẻ hiểu và yêu thiên nhiên, cần giáo dục. Và để một chương trình tồn tại lâu dài, mình phải chứng minh được nó thực sự hiệu quả. 

Có những ngày công việc của tôi là đi rừng. Có những ngày là ngồi nói chuyện với một người dân ở gần khu bảo tồn. Có ngày lại chỉ là đọc một báo cáo hoặc sửa một kế hoạch đến lần thứ mười. Tất cả những việc đó, dù nhìn bên ngoài rất khác nhau, đều hướng đến cùng một mục tiêu: làm thế nào để con người và thiên nhiên có thể cùng tồn tại lâu dài. 

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang đã dành hơn 20 năm dấn thân vào hành trình bảo tồn động vật hoang dã, không ngại những cuộc điều tra đầy hiểm nguy.

Theo chị, điều gì giúp một người trẻ có thể theo đuổi nghề bảo tồn lâu dài, thay vì chỉ bắt đầu từ sự yêu thích động vật? Nếu phải nói một câu về nghề bảo tồn để những người chưa từng tiếp xúc với lĩnh vực này hiểu đúng hơn, chị sẽ nói gì? Từ góc nhìn của một nhà bảo tồn, chị đánh giá thế nào về những chuyển biến trong nhận thức của người Việt đối với động vật hoang dã trong những năm gần đây? 

Tôi nghĩ yêu động vật là một điểm bắt đầu rất đẹp, nhưng để theo nghề bảo tồn lâu dài thì chỉ tình yêu thôi chưa đủ. Khi còn nhỏ, tôi cũng bắt đầu từ việc thương một con gấu bị lấy mật. Nhưng sau đó tôi mới hiểu rằng nếu chỉ cứu từng con vật thì mình sẽ luôn chạy theo hậu quả. Bảo tồn cần kiến thức, khoa học, khả năng làm việc với cộng đồng, hiểu chính sách, kinh tế, giáo dục và rất nhiều kỹ năng khác. 

Quan trọng hơn, một người trẻ cần xác định mình muốn giải quyết vấn đề gì và sẵn sàng đi đường dài với nó. Công việc này không phải lúc nào cũng có những khoảnh khắc rất đẹp như được gặp một con voi hay cứu một con vật. Phần lớn thời gian có thể là đọc tài liệu, phân tích dữ liệu, viết dự án, gây quỹ, làm việc với cộng đồng, thuyết phục các bên liên quan hoặc xử lý những vấn đề rất nhỏ nhưng cần thiết. Nếu chỉ yêu động vật mà không chấp nhận được những phần “không hào nhoáng” đó thì rất khó đi lâu dài. 

Nếu phải nói một câu để những người chưa từng tiếp xúc với bảo tồn hiểu đúng hơn, tôi sẽ nói: bảo tồn không chỉ là cứu động vật hay bảo vệ một khu rừng, mà là tìm cách để con người và thiên nhiên có thể cùng tồn tại lâu dài. 

Bởi vì sau rất nhiều năm làm nghề, tôi càng thấy rõ rằng con người luôn ở giữa câu chuyện bảo tồn. Một người săn bắt có thể đang cố kiếm tiền nuôi gia đình. Một đứa trẻ sống gần rừng có thể trở thành người bảo vệ rừng trong tương lai. Một người tiêu dùng quyết định không mua sản phẩm từ động vật hoang dã cũng đang tác động đến cả một chuỗi phía sau. Vì vậy, muốn bảo tồn bền vững thì không thể chỉ nói với con người rằng họ phải dừng làm gì. Mình phải hiểu họ, tạo ra lựa chọn khác và để họ trở thành một phần của giải pháp. 

Còn về nhận thức của người Việt đối với động vật hoang dã, tôi nghĩ chúng ta đã có những chuyển biến rất đáng kể. Ngày càng nhiều người quan tâm đến phúc lợi động vật, suy giảm đa dạng sinh học, buôn bán động vật hoang dã và tác động của những lựa chọn tiêu dùng. Những câu chuyện về một cá thể động vật bị ngược đãi hay một khu rừng bị mất cũng có thể nhận được sự quan tâm rất lớn từ cộng đồng. 

Nhưng tôi nghĩ chúng ta vẫn còn một chặng đường dài. Quan tâm đến động vật chưa đồng nghĩa với hiểu về bảo tồn. Đôi khi mọi người rất xúc động khi nhìn thấy một con vật bị thương, nhưng chưa chắc đã hiểu vì sao con vật đó lại rơi vào hoàn cảnh ấy, hoặc vì sao bảo vệ môi trường sống của cả hệ sinh thái lại quan trọng hơn việc chỉ cứu một cá thể. 

Tôi mong nhận thức về bảo tồn sẽ dần chuyển từ “thương một con vật” sang “hiểu cả hệ sinh thái và mối quan hệ của mình với nó”. Khi đó, bảo tồn sẽ không còn là câu chuyện của một vài nhà khoa học, kiểm lâm hay tổ chức xã hội, mà trở thành một phần trong cách mỗi người lựa chọn mình ăn gì, mua gì, dạy con điều gì và sống như thế nào. 

Bên cạnh vai trò nhà sáng lập kiêm Giám đốc Điều hành WildAct, Nguyễn Thị Thu Trang còn ghi dấu ấn với nhiều giải thưởng và sự ghi nhận quốc tế. Năm 2017, chị vào Top 5 hạng mục Cống hiến xã hội của giải thưởng The Women of Future khu vực Đông Nam Á. Năm 2018, chị được Elles Vietnam bình chọn là Chiến binh xanh.

Năm 2019, chị hoàn thành luận án tiến sĩ ngành bảo tồn động vật hoang dã tại Anh và được BBC vinh danh trong danh sách 100 phụ nữ tiêu biểu của thế giới. Năm 2022, chị tiếp tục nhận giải thưởng quốc tế Princess of Girona của Hoàng gia Tây Ban Nha, ghi nhận những đóng góp trong bảo tồn thiên nhiên hoang dã tại Việt Nam và một số khu vực trên thế giới.