Thế giới ngôn ngữ của người Việt luôn ẩn chứa những câu đố chữ dân gian vô cùng hiểm hóc nhưng cũng đầy tính nghệ thuật. Và việc giải đáp các câu đố tiếng Việt từ lâu cũng đã trở thành một thú vui thanh nhã, một sở thích được nhiều người yêu ngôn ngữ say mê để thử thách tư duy và độ nhạy bén của bản thân. 

Nếu bạn tự tin vào vốn từ vựng của mình, hãy thử đối diện với một thử thách nghe qua có vẻ hoàn toàn phi lý này: "Từ nào trong tiếng Việt có nghĩa là 'mẹ', nhưng chỉ cần bỏ đi đúng một nửa từ thì phần còn lại vẫn mang nguyên vẹn ý nghĩa là 'mẹ'?".

Đoán được chưa nào? Đáp án cho câu đố "hack não" này thực chất lại nằm ở một từ vựng vô cùng mộc mạc và thân thương trong đời sống xưa, đó chính là chữ "bu".

Để giải mã cho câu đố này, chúng ta cần nhìn vào cách cấu tạo hình khối của chữ viết. Chữ "bu" được tạo nên từ hai ký tự là "b" và "u". Khi bạn thực hiện hành động cắt bỏ đi một nửa số chữ cái của từ này, cụ thể là bỏ đi chữ "b" ở phía trước, phần còn lại duy nhất chính là chữ "u".

Điều kỳ diệu là trong hệ thống xưng hô của người Việt, cả "bu" và "u" đều là những danh từ chuẩn chỉnh dùng để gọi người mẹ kính yêu. Sự trùng hợp ngẫu nhiên nhưng vô cùng khít khao này đã biến chữ "bu" thành một ứng viên độc nhất vô nhị, thỏa mãn hoàn chỉnh quy luật của câu đố mà không làm thay đổi bản chất ngữ nghĩa. Nó cho thấy cha ông ta ngày xưa khi sáng tạo ra các trò chơi đố chữ đã có sự quan sát cực kỳ tinh tế về cả mặt thị giác chữ viết lẫn âm thanh đời sống.

Tiếng gọi thiêng liêng từ trang sách đến hơi thở đời thường

Xét theo từ điển, "bu" và "u" là những từ cổ, thuộc lớp từ ngữ địa phương được sử dụng phổ biến ở vùng đồng bằng Bắc Bộ ngày trước. Trong các từ điển ngôn ngữ, hai từ này được định danh rõ ràng là danh từ dùng để xưng gọi người phụ nữ có công sinh thành và nuôi dưỡng mình, đồng cấp nghĩa hoàn toàn với các từ như "mẹ", "má", "mạ" hay "bầm".

Khi đi vào đời sống văn hóa và văn học, tiếng gọi "bu" hay "u" luôn mang một sức gợi cảm xúc vô cùng lớn. Chúng ta vẫn thường bắt gặp chữ "bu" đầy khắc khổ trong các tác phẩm văn học hiện thực phê phán, gắn liền với hình ảnh những người mẹ nông dân nghèo khó, lam lũ nhưng giàu lòng vị tha. 

Ảnh minh họa

Trong khi đó, chữ "u" lại mang một sắc thái mềm mại, gần gũi hơn trong khẩu ngữ hằng ngày của các gia đình nông thôn xưa. Dù ngày nay, nhịp sống hiện đại đã dần thay thế các từ ngữ này bằng từ "mẹ" hay "mẹ ơi", nhưng âm hưởng của "bu" và "u" vẫn vẹn nguyên giá trị lịch sử, là chứng nhân cho một thời kỳ văn hóa gia đình gắn liền với ruộng đồng, làng quê xứ sở.

Sự lắt léo từ một câu đố mẹo đời thường đã vô tình mở ra một góc nhìn rất đẹp về sự giàu có của tiếng Việt. Một ngôn ngữ không chỉ vận hành bằng các quy tắc ngữ pháp khô khan, mà luôn sống động, co giãn và đầy bất ngờ nhờ vào chính thói quen sinh hoạt và tư duy đậm chất nghệ sĩ của người bản xứ.