Cuối tháng 7/2026, giữa cao điểm "tam phục" (giai đoạn nóng nhất mùa hè theo lịch Trung Quốc), quận Huyền Vũ của thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô đã phát hơn 20 chiếc áo làm mát cho lực lượng công nhân vệ sinh môi trường. 

Theo bản tin của CCTV News được Global Times dẫn lại, chiếc áo nhìn bề ngoài gần như không khác đồng phục phản quang tiêu chuẩn, điểm khác biệt duy nhất là hai bên hông được gắn hai chiếc quạt nhỏ chạy êm với ba mức tốc độ, hút không khí vào bên trong để đẩy hơi nóng cơ thể ra ngoài. Quạt chạy bằng sạc dự phòng, đủ dùng liên tục ba đến bốn tiếng, và một lần cắm sạc trong giờ nghỉ trưa là đủ để người mặc trụ hết buổi chiều. Cơ quan quản lý đô thị Nam Kinh cho biết sẽ nhân rộng mô hình này ra toàn thành phố.

Đây không phải trường hợp đơn lẻ. 

Cũng tại Giang Tô, một công ty công nghệ ở Thường Châu đã tặng 131 chiếc áo làm mát dùng vật liệu chuyển pha cho công nhân vệ sinh địa phương, loại áo cho hiệu quả làm mát từ 2,5 đến 4 tiếng mà không cần điện. Ông Lý Nhuệ, đại diện công ty Carbon-Based đặt trụ sở tại Thâm Quyến, nói với Global Times rằng vật liệu chuyển pha hoạt động như một "miếng bọt biển năng lượng", hấp thụ nhiệt khi nóng và nhả ra khi nhiệt độ hạ, nhờ vậy tránh được rủi ro làm lạnh quá mức như khi dùng đá trực tiếp. Ở Tứ Xuyên, một nhóm nghiên cứu còn phát triển loại mũ làm mát không cần điện, giữ nhiệt độ bên trong ở mức 28,4 độ C so với 44,6 độ C của mũ thường, theo trang ynet.com thuộc Nhật báo Thanh niên Bắc Kinh.

Một phát minh của người Nhật, một chuỗi cung ứng của người Trung Quốc

Chiếc áo gắn quạt không phải sáng chế Trung Quốc. Nó là sản phẩm của Ichigaya Hiroshi, một cựu kỹ sư Sony, người lập ra công ty Kuchofuku (nghĩa đen là "quần áo điều hòa") và tung sản phẩm đầu tiên ra thị trường năm 2004. Theo bài phỏng vấn của Nippon.com, ý tưởng đến với ông trong những chuyến công tác Đông Nam Á thập niên 1990, khi ông nhìn các đại công trường ở Thái Lan và Malaysia và tự hỏi sẽ tốn bao nhiêu điện để làm mát toàn bộ số tòa nhà đó. Câu hỏi kỹ thuật ông đặt ra rất đơn giản: nếu không cần làm mát cả căn phòng, chỉ làm mát lớp không khí quanh một người thì sao. Sản phẩm nhìn thô sơ nhưng theo Bộ Ngoại giao Nhật Bản, nó gói khoảng 20 sáng chế bên trong.

Nguyên lý của nó cũng cần được hiểu đúng, vì nó quyết định giới hạn thương mại của cả ngành hàng: quạt không tạo ra khí lạnh, nó chỉ đẩy không khí luân chuyển để tăng tốc bay hơi mồ hôi. Nghĩa là hiệu quả phụ thuộc vào độ ẩm, và ở những nơi vừa nóng vừa ẩm như miền Bắc Việt Nam hay đồng bằng sông Trường Giang, biên độ làm mát thực tế sẽ hẹp hơn nhiều so với những gì các nhà bán hàng quảng cáo.

Phần đáng học của câu chuyện này lại là phần Kuchofuku thất bại. Theo bản tin AFP đăng trên Japan Today, sau thảm họa động đất sóng thần 2011 và chiến dịch tiết kiệm điện toàn quốc của Nhật, một quan chức chính phủ đã tìm đến đặt mua nửa triệu chiếc áo, và ông Ichigaya buộc phải từ chối vì công ty không thể nâng công suất kịp. Cả năm đó Kuchofuku bán được khoảng 40.000 sản phẩm, gấp đôi năm trước, nhưng lẽ ra đã có thể bán 80.000 nếu sản xuất kịp. Một chiếc áo tiêu chuẩn khi đó có giá quanh 11.000 yên.

Khoảng trống ấy là thứ Trung Quốc lấp. Hai mươi năm sau, cũng chiếc áo đó được chào bán trên Made-in-China.com với giá sỉ 10 đến 38 USD, nhiều nhà máy nhận đơn tối thiểu một chiếc, kèm dịch vụ OEM và in logo theo yêu cầu. Từ một sản phẩm sáng chế được bảo hộ bán cho thị trường nội địa Nhật, nó đã trở thành mặt hàng phổ thông của các cụm công nghiệp Quảng Đông, Chiết Giang, Phúc Kiến. Đây là mô típ quen thuộc đến mức gần như một quy luật: Nhật Bản đặt ra chuẩn kỹ thuật và ngôn ngữ sản phẩm, Trung Quốc đặt ra chuẩn giá và quy mô.

Bài toán kinh tế: chiếc áo vài trăm nghìn đồng đứng cạnh khoản thiệt hại 2.400 tỷ USD

Lý do các đô thị Trung Quốc bắt đầu mua thứ này không phải lòng tốt, mà là luật và là chi phí. Trong báo cáo "Working on a warmer planet", ILO ước tính đến năm 2030, 2,2% tổng số giờ làm việc toàn cầu sẽ mất đi vì trời quá nóng để làm việc hoặc vì người lao động buộc phải làm chậm lại, tương đương 80 triệu việc làm toàn thời gian và khoảng 2.400 tỷ USD thiệt hại mỗi năm. ILO nhấn mạnh đây là con số bảo thủ vì giả định công việc diễn ra trong bóng râm; nếu tính trường hợp làm việc dưới nắng trực tiếp, tỷ lệ giờ làm mất đi lên tới 3,8%, tương đương 136 triệu việc làm.

Trung Quốc đã luật hóa phần chi phí đó từ năm 2012 bằng Biện pháp quản lý phòng chống say nắng và làm mát. Theo quy định này, khi nhiệt độ ngoài trời chạm 40 độ C, mọi hoạt động ngoài trời phải dừng; từ 37 đến dưới 40 độ, doanh nghiệp không được bố trí làm việc trong ba giờ nóng nhất trong ngày và tổng thời gian ngoài trời không quá 6 tiếng; từ 35 đến dưới 37 độ, phải luân phiên ca kíp và cấm tăng ca. Bên cạnh đó là khoản trợ cấp nhiệt độ cao, mà theo thông báo của Bộ Nhân lực và An sinh Xã hội Trung Quốc, phải trả bằng tiền mặt đầy đủ và đúng hạn, tuyệt đối không được quy đổi thành nước mát, vật phẩm chống nóng hay phiếu quà tặng. Say nắng nghề nghiệp được chẩn đoán bởi cơ sở y tế đủ thẩm quyền được tính là tai nạn lao động.

Cấu trúc quy định đó tạo ra một phép tính rất rõ ràng cho bên sử dụng lao động. Chiếc áo không giúp doanh nghiệp cắt giảm khoản trợ cấp, vì luật cấm quy đổi. Thứ nó mua được là giờ công: mỗi giờ làm việc không bị buộc phải dừng, mỗi ca không phải chia nhỏ, mỗi ca tai nạn lao động không phát sinh. Với đơn giá vài trăm tệ một chiếc và vòng đời vài mùa hè, đây là khoản đầu tư có thời gian hoàn vốn ngắn đến mức khó tranh cãi, và đó là lý do các hãng nghiên cứu thị trường bắt đầu xếp nhóm sản phẩm này vào ngành thiết bị bảo hộ cá nhân thay vì hàng tiêu dùng.

 Future Market Insights định giá thị trường "thiết bị đeo điều hòa thân nhiệt" toàn cầu ở mức 1,59 tỷ USD năm 2025 và dự báo đạt 4,31 tỷ USD vào năm 2036, với lập luận trung tâm là các chính sách về stress nhiệt nghề nghiệp đang chuyển hóa dần thành trách nhiệm pháp lý của người sử dụng lao động. Cần nói thêm rằng các hãng nghiên cứu đưa ra con số rất vênh nhau tùy cách định nghĩa ngành hàng, có đơn vị chỉ tính riêng áo vest làm mát và ra quy mô vài trăm triệu USD, nên điều đáng tin ở đây là hướng đi chứ không phải con số tuyệt đối.

Từ điều hòa xuất khẩu sang điều hòa mặc trên người

Nếu nhìn chiếc áo trong bức tranh lớn hơn, nó là mắt xích mới nhất của cái mà truyền thông Trung Quốc gọi là "kinh tế thanh lương", tức kinh tế làm mát. Theo số liệu Tổng cục Hải quan Trung Quốc, riêng nửa đầu năm 2026, xuất khẩu ba nhóm hàng điều hòa, quạt điện và tủ lạnh đã đạt 107,91 tỷ nhân dân tệ, trong tổng số 360,96 tỷ nhân dân tệ đồ gia dụng xuất khẩu. Đợt nắng nóng kéo dài ở Pháp, Đức và Tây Ban Nha đẩy kim ngạch điều hòa xuất sang Liên minh châu Âu lên mức kỷ lục 3,76 tỷ USD, tăng 43,2% so với cùng kỳ; riêng dòng điều hòa di động không cần lắp đặt tăng hơn 70%. Xinhua dẫn số liệu cho thấy thị phần của các thương hiệu Trung Quốc tại châu Âu đã nhảy từ 27% năm 2023 lên 41% trong năm nay.

Điểm chung của cả chuỗi sản phẩm này là logic "làm mát cá nhân hóa" mà Ichigaya đặt ra từ đầu: thay vì hạ nhiệt cả không gian, hạ nhiệt lớp không khí sát da. Quạt đeo cổ, khăn lạnh, ô phun sương, áo chống nắng công nghệ, mũ làm mát không điện đều nằm trên cùng một đường cong nhu cầu, và đều có chung đặc điểm là giá rẻ, dễ vận chuyển, dễ bán qua thương mại điện tử xuyên biên giới. Với các cụm sản xuất Chiết Giang, đây là nhóm hàng lý tưởng để chạy theo "lịch thời tiết" của từng thị trường.

Tại Việt Nam, sản phẩm này đã có mặt vài năm nay dưới tên gọi áo điều hòa hoặc áo gắn quạt, phân phối chủ yếu qua các thương hiệu bảo hộ lao động nội địa như Kenko, Azuki, hướng tới công nhân xây dựng, thợ cơ khí, tài xế và shipper. Điều đáng lưu ý là những con số quảng cáo kiểu "giảm 10 đến 12 độ C" đến từ chính nhà bán chứ không phải kiểm định độc lập, và với đặc thù độ ẩm cao của khí hậu Việt Nam, người mua nên xem đó là thông điệp tiếp thị hơn là thông số kỹ thuật. 

Nhưng cũng cần giữ tỉnh táo với chính câu chuyện Nam Kinh. Hơn 20 chiếc áo cho một quận, 131 chiếc do một doanh nghiệp tặng, đặt cạnh con số khoảng 5 triệu công nhân vệ sinh và 43 triệu công nhân xây dựng trên toàn Trung Quốc mà Dialogue Earth từng thống kê, thì đây vẫn đang là giai đoạn thí điểm và truyền thông nhiều hơn là một chương trình trang bị hệ thống. 

Bước ngoặt thật sự của ngành hàng này sẽ không đến từ những video lan truyền, mà đến từ ngày chiếc áo gắn quạt được đưa vào danh mục bảo hộ lao động bắt buộc có ngân sách đi kèm, đứng cùng hàng với mũ cứng và áo phản quang. Khi đó, nó không còn là một món đồ dễ thương trên mạng xã hội, mà là một dòng chi phí cố định trong bảng cân đối của mọi nhà thầu và mọi công ty dịch vụ công ích, ở Trung Quốc và ở cả những nước nóng hơn Trung Quốc.

Nguồn: Global Times, Tân Hoa Xã, Japan Today