Dùng tiền học bổng mở trại hè, gieo hạt giống đam mê Toán học cho thế hệ trẻ

Có những người trẻ đi thật xa để tìm kiếm những chân trời lớn hơn. Nhưng cũng có người, sau khi chạm đến những cơ hội mà nhiều người mơ ước, lại chọn trở về để gieo những hạt giống đam mê toán học mới trên quê hương.

TS. Cấn Trần Thành Trung, giảng viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG-HCM, là một người như thế. Từ cậu học sinh chuyên Toán giành Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế, đến thủ khoa ngành Toán tại Đại học Duke, nghiên cứu sinh tại Caltech, anh đã có trong tay một hành trình đủ rộng để tiếp tục ở lại nước ngoài. Nhưng Thành Trung chọn trở về Việt Nam, bởi anh tin rằng giá trị của tri thức không chỉ nằm ở những thành tựu cá nhân, mà còn ở việc có thể truyền cảm hứng, khơi dậy niềm say mê và giúp những người trẻ khác tìm thấy con đường của mình.

Với anh, trở về không phải là bước lùi, mà là một lựa chọn để bắt đầu một hành trình khác: dùng những gì mình đã học để gieo niềm tin vào Toán học và mở ra những chân trời mới cho thế hệ trẻ Việt Nam.

Mùa hè năm 2016, khi đang là sinh viên năm hai Đại học Duke, giữa guồng quay học tập căng thẳng tại Mỹ, Thành Trung đã đưa ra một quyết định khác thường. Thay vì dành thời gian nghỉ để thực tập, nghiên cứu hay tích lũy cho tương lai cá nhân, anh dùng chính một phần tiền học bổng của mình, cùng vài người bạn du học sinh, trở về Việt Nam tổ chức Trại hè Toán học và Ứng dụng PiMA dành cho học sinh THPT.

Ý tưởng ban đầu xuất phát từ một băn khoăn rất thật của chính anh. Dù yêu thích Toán từ nhỏ, đến khi bước vào đại học, Thành Trung vẫn từng tự hỏi học Toán để làm gì, cho đến khi trực tiếp tham gia những dự án ứng dụng và nhận ra Toán học hiện diện trong rất nhiều lĩnh vực của đời sống hiện đại.

“Dù yêu thích Toán nhưng đến khi học đại học, tôi vẫn từng băn khoăn không biết học Toán để làm gì. Chỉ khi ứng dụng Toán vào các dự án thực tế, tôi mới thấy được vai trò của nó. Với PiMA, tôi mong có thể làm cầu nối để học sinh Việt Nam hiểu Toán học hữu ích như thế nào trong đời sống”, anh chia sẻ.

Mùa trại đầu tiên chỉ có khoảng 15 học viên và bốn người hướng dẫn. Không nguồn tài trợ lớn, không cơ sở vật chất cầu kỳ, nhưng trong những lớp học nhỏ ấy, học sinh được tiếp cận những khái niệm Toán học hiện đại, làm quen với lập trình, nghiên cứu, làm việc nhóm và đặc biệt là được quyền đặt câu hỏi, tranh luận, khám phá thay vì chỉ tìm đáp án đúng.

Hai năm đầu, PiMA chủ yếu được duy trì bằng chính khoản học bổng cá nhân của Thành Trung. Những năm sau, khi chương trình bắt đầu tạo được uy tín và sức lan tỏa, các nhà tài trợ, giảng viên, cựu học viên và tình nguyện viên mới dần tham gia, giúp một ý tưởng ban đầu mang tính tự phát trở thành một cộng đồng học thuật bền bỉ.

Từ năm 2018 đến năm 2024, trong thời gian hoàn thành luận án tiến sĩ tại Caltech, Thành Trung vẫn giữ gần như một thói quen: mỗi mùa hè lại trở về Việt Nam để đồng hành cùng PiMA. Anh gọi đó là những khoảng thời gian ý nghĩa nhất, bởi ở đó anh được trực tiếp nhìn thấy sự thay đổi của học sinh, từ những gương mặt còn dè dặt ban đầu đến những người trẻ biết đặt câu hỏi sâu hơn, tự tin tranh luận và bắt đầu nghĩ nghiêm túc về con đường khoa học.

Trại hè toán học PiMA là ý tưởng của TS Cấn Trần Thành Trung và những người bạn du học sinh thân thiết của mình đồng sáng lập. Ảnh: Cẩm Viên.

Sau gần một thập kỷ, PiMA không còn là một trại hè nhỏ được vận hành bằng tiền học bổng của một sinh viên. Chương trình đã hình thành mạng lưới gồm học sinh, sinh viên, giảng viên, nhà nghiên cứu và những người làm việc tại các doanh nghiệp công nghệ trong và ngoài nước, tạo nên một không gian mà tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Điều khiến Thành Trung trân trọng nhất không phải là quy mô hay những con số, mà là sự trưởng thành của học viên. Nhiều người từng tham gia PiMA sau này trở thành nghiên cứu sinh tại các trường đại học lớn, làm việc trong những công ty công nghệ hoặc tài chính định lượng, rồi quay lại chính nơi mình từng học để trở thành cố vấn, người hướng dẫn cho thế hệ sau.

Tri thức không chỉ để đi xa, mà còn để trở về

Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ tại Caltech, Thành Trung từng có thời gian làm việc tại một công ty nghiên cứu mật mã ở Mỹ, với môi trường chuyên môn tốt và thu nhập hấp dẫn. Nếu lựa chọn tiếp tục con đường đó, anh có thể có một sự nghiệp ổn định tại một trong những thị trường khoa học - công nghệ phát triển nhất thế giới.

Nhưng chính trong giai đoạn tưởng như thuận lợi ấy, một câu hỏi khác lại ngày càng rõ ràng với anh: mình thực sự muốn dành những năm tháng tốt đẹp nhất của đời mình cho điều gì? Thành Trung nhận ra công việc có thể tốt, thu nhập có thể cao, nhưng cảm giác kết nối và ý nghĩa mà anh tìm kiếm lại nằm ở nơi khác.

"Tôi không tìm thấy sự kết nối và ý nghĩa trong công việc hằng ngày. Trái tim tôi vẫn hướng về những lớp học nhỏ ở Việt Nam, nơi tôi được trực tiếp làm việc với các bạn trẻ", anh từng chia sẻ khi nói về quyết định trở về.

Đó không phải là một lựa chọn đơn giản, bởi trở về cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận môi trường nghiên cứu còn nhiều hạn chế về nguồn lực, cơ sở hạ tầng và điều kiện tính toán. Nhưng với Thành Trung, Việt Nam lại sở hữu thứ tài sản quý giá nhất: những học sinh, sinh viên thông minh, bền bỉ và luôn khát khao vươn lên.

Cấn Trần Thành Trung tốt nghiệp Tiến sĩ trường Caltech thuộc 10 đại học hàng đầu nước Mỹ.

Trong quá trình học tập và làm việc ở nước ngoài, anh nhận thấy nhiều sinh viên Việt Nam dù không có điều kiện tương đương vẫn đạt kết quả không hề thua kém bạn bè tại các trường đại học hàng đầu thế giới. Điều các em còn thiếu đôi khi không phải năng lực, mà là cơ hội được tiếp cận đúng môi trường, gặp đúng người dẫn dắt và được khích lệ để tin rằng mình có thể đi xa hơn.

Câu chuyện về một học viên đến từ Quảng Nam, từng tham gia PiMA, là ký ức khiến anh xúc động nhất. Xuất phát điểm khó khăn nhưng bằng sự nỗ lực bền bỉ, em đã đạt điểm trung bình thuộc nhóm cao nhất Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và có cơ hội nghiên cứu tại một công ty tài chính định lượng hàng đầu.

Với Thành Trung, chính những câu chuyện ấy là lời giải cho việc vì sao PiMA cần tiếp tục tồn tại. Mỗi khi chứng kiến một người trẻ vượt qua giới hạn hoàn cảnh để bước vào thế giới học thuật rộng lớn hơn, anh lại có thêm niềm tin rằng lựa chọn trở về của mình là hoàn toàn xứng đáng.

PiMA: Khi tình yêu Toán học bắt đầu từ những trải nghiệm

PiMA vì thế không chỉ dạy Toán. Chương trình được xây dựng như một môi trường tiền đại học, nơi học sinh được tiếp cận sớm với Toán cao cấp, nghiên cứu, lập trình và kỹ năng làm việc nhóm, qua đó hiểu rõ hơn bản thân có phù hợp với con đường khoa học hay không.

Theo Thành Trung, điều quan trọng nhất không phải thuyết phục học sinh rằng Toán "quan trọng" hay "có ích", mà là tạo nên những trải nghiệm đủ hấp dẫn để các em tự khám phá vẻ đẹp của tri thức. Muốn làm được điều đó, người thầy trước hết phải có đam mê và nền tảng chuyên môn vững vàng.

Quan điểm ấy càng có ý nghĩa trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh. Theo anh, AI có thể thay thế nhiều công việc lặp lại, nhưng không làm giảm vai trò của tư duy toán học. Ngược lại, công nghệ mở ra những cách học, cách nghiên cứu và cách đặt vấn đề mới, đòi hỏi con người phải sáng tạo hơn, biết suy luận và khám phá nhiều hơn.

Trại hè PiMA 2026 thu hút học sinh đâm mê toán học từ khắp cả nước.

Sau gần 10 năm, PiMA vẫn đối mặt không ít khó khăn về kinh phí, nhân lực và yêu cầu tổ chức ngày càng cao. Tuy nhiên, việc nhiều cựu học viên sau khi trưởng thành quay trở lại đồng hành với chương trình đã tạo nên một vòng tròn đặc biệt: người từng được truyền cảm hứng nay trở thành người truyền cảm hứng cho thế hệ sau.

Có lẽ đó cũng là thành quả lớn nhất của TS. Cấn Trần Thành Trung. Không phải số lượng bài giảng hay quy mô mỗi mùa hè, mà là việc hình thành một cộng đồng có khả năng tự tiếp nối, để tri thức không dừng lại ở một cá nhân mà lan tỏa qua nhiều thế hệ.

Trong tương lai, anh mong muốn PiMA phát triển thành những chương trình dài hạn, tạo điều kiện để học sinh tiếp cận nghiên cứu từ sớm, từng bước hình thành môi trường nuôi dưỡng các nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia công nghệ trẻ cho Việt Nam.

TS. Cấn Trần Thành Trung hiện là giảng viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG-HCM

Người ta thường đo thành công của một nhà khoa học bằng công trình, giải thưởng hay vị trí trong những cơ sở nghiên cứu danh tiếng. Nhưng với TS. Cấn Trần Thành Trung, có lẽ còn một thước đo khác: có bao nhiêu người trẻ tìm thấy tình yêu với Toán học, bao nhiêu học trò dám bước vào con đường nghiên cứu và bao nhiêu người trong số họ lại tiếp tục quay về trao truyền tri thức cho thế hệ sau.

Từ một chàng sinh viên dùng tiền học bổng để mở trại hè Toán học, đến một tiến sĩ Caltech lựa chọn trở về Việt Nam, hành trình của anh không chỉ là câu chuyện của một người trẻ tài năng, mà còn là minh chứng rằng giá trị của tri thức không chỉ nằm ở việc giúp con người đi xa, mà còn ở khả năng quay về, gieo những hạt giống mới trên chính quê hương mình.