TS Lê Thị Mai Liên

Nhân Ngày Sức khỏe tâm thần thế giới 10/10, câu chuyện lắng nghe bản thân, chia sẻ gánh nặng của người chăm sóc và tạo môi trường an toàn để trẻ em bày tỏ cảm xúc được đặt ra qua chuỗi hoạt động hướng đến cộng đồng của Khoa Tâm lý, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM. Từ tọa đàm khoa học, trải nghiệm nghệ thuật đến lượng giá tâm lý miễn phí, các chương trình mở thêm cơ hội để người dân hiểu và chủ động chăm sóc sức khỏe tinh thần.

Lịch chi tiết các sự kiện của Khoa Tâm lý hưởng ứng ngày Sức khoẻ Tâm thần Thế giới

Tạp chí Phụ Nữ Mới, có cuộc trao đổi với TS Lê Thị Mai Liên, Trưởng Khoa Tâm lý, về cách nhận diện những khó khăn tâm lý trong đời sống, sự hỗ trợ dành cho người chăm sóc và những việc mỗi gia đình có thể làm để không ai phải âm thầm chịu đựng một mình.

P.V: Thưa TS Lê Thị Mai Liên, một người vẫn đi làm, chăm con và hoàn thành trách nhiệm nhưng thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, bất an thì nên quan tâm đến sức khỏe tâm thần của mình như thế nào? Đâu là những dấu hiệu cho thấy họ cần tìm hỗ trợ chuyên môn?

TS Lê Thị Mai Liên: Mệt mỏi, bất an kéo dài dù vẫn đi làm, chăm con và hoàn thành mọi việc là tình trạng rất phổ biến, nhất là ở những người đang gánh nhiều vai trò cùng lúc. Việc mình vẫn “vận hành” bình thường không có nghĩa là sức khỏe tinh thần đang ổn. Điều đầu tiên tôi muốn nhắn nhủ là hãy cho phép mình dừng lại và quan tâm đến bản thân như cách mình vẫn quan tâm đến người khác: ngủ đủ, ăn uống điều độ, vận động nhẹ nhàng, dành một khoảng thời gian ngắn mỗi ngày cho riêng mình, và chia sẻ với một người mình tin tưởng thay vì cố gắng chịu đựng một mình.

 Một người nên tìm đến hỗ trợ chuyên môn khi các biểu hiện kéo dài từ hai tuần trở lên và bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, các mối quan hệ hay việc chăm sóc con cái. Chẳng hạn như: mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều; mất hứng thú với những điều trước đây từng yêu thích; dễ cáu gắt, hay khóc; khó tập trung; lo âu, hồi hộp không rõ lý do; đau đầu, đau dạ dày thường xuyên mà khám không tìm ra nguyên nhân; hoặc phải dựa vào rượu bia, chất kích thích để chịu đựng. Đặc biệt, nếu xuất hiện cảm giác vô vọng hay ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm sự giúp đỡ ngay. Tìm đến chuyên gia tâm lý không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối, mà là một cách chăm sóc bản thân có trách nhiệm.

Một hội thảo quan trọng trong chuỗi sự kiện của ngày sức khoẻ tâm thần thế giới

Hưởng ứng Ngày Sức khỏe tâm thần thế giới 10/10, Khoa Tâm lý tổ chức chuỗi hoạt động từ tọa đàm khoa học, trải nghiệm nghệ thuật đến lượng giá tâm lý miễn phí. Khoa muốn gửi gắm thông điệp gì qua chương trình, và TS mong người tham gia có thể mang điều gì thiết thực về áp dụng trong cuộc sống?

Chủ đề Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới năm nay là “Lắng nghe trải nghiệm sống: Tiếng nói thật, Thay đổi thật”. Thông điệp Khoa muốn gửi gắm cũng xuất phát từ đó: sức khỏe tinh thần cần được chăm sóc mỗi ngày, và việc chăm sóc ấy bắt đầu từ việc lắng nghe chính mình và lắng nghe nhau. Vì vậy, chuỗi hoạt động được thiết kế đa dạng để mỗi người có thể tìm thấy một “lối vào” phù hợp: tọa đàm khoa học mang đến kiến thức có cơ sở; các trải nghiệm nghệ thuật giúp chạm đến cảm xúc mà đôi khi lời nói khó diễn đạt; còn hoạt động lượng giá tâm lý giúp các gia đình hiểu con mình rõ hơn.

Tôi mong người tham gia có thể mang về những điều rất cụ thể: biết nhận diện sớm dấu hiệu căng thẳng ở bản thân và người thân; có thêm một vài cách tự chăm sóc đơn giản có thể áp dụng ngay; biết khi nào cần và có thể tìm đến đâu để được hỗ trợ chuyên môn. Và quan trọng hơn cả là một thái độ cởi mở hơn khi nói về sức khỏe tâm thần, để không ai phải ngại ngần hay cảm thấy bị kỳ thị khi cần giúp đỡ.

Vì sao Khoa lựa chọn chủ đề “Hệ thống hỗ trợ tâm lý cho người chăm sóc: Cá nhân, gia đình và mạng lưới cộng đồng” cho tọa đàm ngày 10/10? Với những phụ nữ vừa mưu sinh, vừa chăm con hoặc chăm người thân bị bệnh, theo bà đâu là sự hỗ trợ thiết thực nhất mà gia đình và cộng đồng có thể dành cho họ?

Người chăm sóc, có thể là người mẹ, người vợ, người con chăm cha mẹ già hay người thân bị bệnh – thường là những người “vô hình” trong hệ thống chăm sóc sức khỏe. Người chăm sóc cũng là những người hành nghề chăm sóc như nhà tâm lý, nhà công tác xã hội, các bác sĩ. Mọi sự quan tâm đều dành cho người được chăm sóc, trong khi người chăm sóc âm thầm gánh chịu áp lực kéo dài về thể chất, tinh thần và tài chính. Nhiều nghiên cứu cho thấy người chăm sóc có nguy cơ cao bị kiệt sức, trầm cảm và lo âu. Ở Việt Nam, vai trò này phần lớn vẫn đặt lên vai người phụ nữ. Lựa chọn chủ đề này cũng là cách Khoa hưởng ứng tinh thần “lắng nghe trải nghiệm sống” của năm nay: lắng nghe tiếng nói của những người lặng lẽ đứng phía sau người bệnh/thân chủ/người được chăm sóc.

Với những người phụ nữ vừa mưu sinh, vừa chăm con hoặc chăm người thân bị bệnh, sự hỗ trợ thiết thực nhất từ gia đình là cùng chia sẻ công việc chăm sóc một cách cụ thể, chẳng hạn luân phiên trông người bệnh để họ có thời gian nghỉ ngơi, chứ không chỉ động viên bằng lời. Bên cạnh đó là sự lắng nghe không phán xét và sự ghi nhận những gì họ đang làm. Về phía cộng đồng, cần có thêm các nhóm hỗ trợ đồng đẳng cho người chăm sóc, các dịch vụ chăm sóc thay thế ngắn hạn, thông tin rõ ràng về nơi có thể tìm đến khi cần, và sự linh hoạt từ nơi làm việc. Người chăm sóc chỉ có thể chăm sóc tốt khi chính họ cũng được chăm sóc.

Từ chương trình về sức khỏe tinh thần ở trẻ em và thanh thiếu niên LGBTQI+, bà muốn lưu ý điều gì với cha mẹ và nhà trường trong việc lắng nghe, đồng hành với các em? Những cách ứng xử nào dù xuất phát từ sự quan tâm vẫn có thể khiến trẻ ngại chia sẻ khó khăn?

 Điều tôi muốn lưu ý trước hết với cha mẹ và nhà trường là: hãy lắng nghe để hiểu, chứ không phải lắng nghe để sửa. Đa dạng về xu hướng tính dục và bản dạng giới không phải là bệnh, đây là quan điểm của Tổ chức Y tế Thế giới và cũng đã được Bộ Y tế Việt Nam khẳng định. Khó khăn về sức khỏe tinh thần mà nhiều em LGBTQI+ gặp phải phần lớn không đến từ bản dạng của các em, mà đến từ sự kỳ thị, bắt nạt và cảm giác không được chấp nhận, đặc biệt là trong chính gia đình mình. Khi các em có ít nhất một người lớn chấp nhận và đồng hành, nguy cơ trầm cảm, lo âu giảm đi rất rõ rệt. Nhà trường cần là nơi an toàn, có quy định rõ ràng về phòng chống bắt nạt, và có giáo viên, nhân viên tham vấn được tập huấn để hỗ trợ các em.

Hãy lắng nghe để hiểu, chứ không phải lắng nghe để sửa

 Có những cách ứng xử dù xuất phát từ tình thương vẫn khiến trẻ ngại chia sẻ, chẳng hạn: phản ứng ngay bằng sự hoảng hốt, khóc lóc hay giận dữ khi con vừa mở lòng; cho rằng “chỉ là một giai đoạn” hay “do bạn bè rủ rê”; tìm cách đưa con đi “chữa”; kể chuyện của con với người khác khi chưa được con đồng ý; đùa cợt về giới tính trong gia đình; hoặc im lặng, né tránh như thể chuyện chưa từng được nói ra. Thay vào đó, cha mẹ có thể bắt đầu bằng một câu đơn giản: “Cảm ơn con đã tin và kể với bố mẹ”, rồi cho con thời gian, và nếu cần thì cả gia đình cùng tìm đến chuyên gia tâm lý để được đồng hành.

Các hoạt động cắt dán nghệ thuật, nghệ thuật biểu đạt và “Xưởng mở” có thể giúp người tham gia khám phá, thể hiện cảm xúc như thế nào? Người chưa có kỹ năng nghệ thuật có thể tham gia không, và cần hiểu thế nào về giá trị cũng như giới hạn của những trải nghiệm này trong chăm sóc sức khỏe tâm thần thưa TS?

 Nghệ thuật cho chúng ta một ngôn ngữ khác ngoài lời nói. Có những cảm xúc rất khó gọi tên, nhưng khi được thể hiện qua màu sắc, hình ảnh hay một bức cắt dán, chúng trở nên rõ ràng hơn và người tham gia có thể nhìn chúng từ một khoảng cách an toàn. Quá trình sáng tạo cũng giúp thư giãn, giảm căng thẳng, và các hoạt động nhóm như “Xưởng mở” tạo ra cảm giác kết nối, được chia sẻ với người khác.

Người chưa có kỹ năng nghệ thuật hoàn toàn có thể tham gia. Ở đây chúng ta quan tâm đến quá trình chứ không phải sản phẩm, không có tác phẩm đẹp hay xấu, đúng hay sai. Đôi khi chính những người “không biết vẽ” lại thể hiện cảm xúc một cách tự nhiên và chân thật nhất.

Tuy nhiên, cũng cần hiểu đúng giá trị và giới hạn của những trải nghiệm này. Đây là các hoạt động trải nghiệm mang tính tự chăm sóc và phòng ngừa, giúp mỗi người hiểu mình hơn. Chúng không thay thế cho trị liệu tâm lý hay điều trị y khoa, và liệu pháp nghệ thuật chuyên sâu cần được thực hiện bởi nhà trị liệu được đào tạo bài bản. Trong quá trình tham gia, có thể có những cảm xúc mạnh bất ngờ trỗi dậy. Vì vậy, các hoạt động luôn có người hướng dẫn chuyên môn đồng hành, và nếu những khó khăn ấy kéo dài, người tham gia nên tìm đến chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ sâu hơn.

 Với hoạt động lượng giá tâm lý trẻ em và vị thành niên miễn phí trong tháng 9–10, gia đình sẽ được hỗ trợ những gì và cần đăng ký như thế nào? Sau chuỗi sự kiện, Khoa có định hướng nào để tiếp tục giúp người dân tiếp cận kiến thức và sự hỗ trợ tâm lý phù hợp?

Với hoạt động lượng giá tâm lý miễn phí dành cho trẻ em và vị thành niên, gia đình sẽ được trao đổi với chuyên viên tâm lý về những băn khoăn của mình đối với con, chẳng hạn về cảm xúc, hành vi, học tập hay sự phát triển. Sau đó, trẻ được thực hiện các công cụ lượng giá phù hợp với lứa tuổi, và gia đình được phản hồi kết quả cùng những định hướng cụ thể: cách hỗ trợ con tại nhà, khi nào cần can thiệp chuyên sâu, và có thể tìm đến những đơn vị nào. Cần lưu ý rằng lượng giá tâm lý giúp hiểu rõ hơn về con, nhưng không phải là chẩn đoán y khoa.

Để đăng ký, gia đình có thể liên hệ Trung tâm nghiên cứu và ứng dụng tâm lý CPAR.

Sau chuỗi sự kiện, Khoa sẽ tiếp tục duy trì Ngày hội Sức khỏe tinh thần như một hoạt động thường niên, đồng thời mở rộng các tọa đàm, sinh hoạt khoa học hướng đến cộng đồng. Việc ký kết hợp tác với sáu đơn vị trong lĩnh vực y khoa, công tác xã hội và tham vấn tâm lý sẽ giúp hình thành một mạng lưới kết nối, để người dân khi cần có thể được giới thiệu đến đúng nơi hỗ trợ. Sắp tới, Khoa cũng ra mắt Không gian Nghiên cứu và Hợp tác quốc tế vào tháng 11/2026, và tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế về hỗ trợ sức khỏe tinh thần cho trẻ em bị bạo hành trong và ngoài gia đình vào tháng 11/2027. Mục tiêu xuyên suốt của chúng tôi là đưa tri thức tâm lý học từ giảng đường đến gần hơn với đời sống của mỗi gia đình.