Có cô gái Bắc lấy chồng về miệt vườn, ngày 23 tháng Chạp loay hoay ra chợ tìm mua cá chép đỏ để cúng ông Táo như thói quen từ tấm bé ở nhà mẹ đẻ. Thế nhưng, đi mỏi cả chân, hỏi mấy bà mấy cô bán hàng mã, ai cũng lắc đầu quầy quậy rồi dúi vào tay cô một bộ giấy tiền in hình con cò, con ngựa. Cô ngơ ngác, chẳng hiểu ông Táo sẽ về trời kiểu gì nếu không có cá chép hóa rồng? Hóa ra, văn hóa Việt Nam mình đa dạng và thú vị lắm. Cùng là ngày tiễn Táo quân chầu trời, nhưng mỗi miền một nếp, một phương tiện khác nhau. Nếu miền Bắc thâm trầm với tích xưa tích cũ, thì miền Nam lại mộc mạc, thực tế đến bất ngờ với bộ đôi "cò bay ngựa chạy".

Miền Bắc và huyền thoại "Cá chép hóa rồng"

Với người miền Bắc, ngày 23 tháng Chạp là một nghi lễ cực kỳ trang trọng. Mâm cỗ có thể đơn giản, nhưng vật phẩm "dẫn đường" thì không thể thiếu cá chép. Nguồn gốc của tục lệ này xuất phát từ điển tích "Cá chép vượt vũ môn hóa rồng". Trong tâm thức người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ, rồng là linh vật quyền uy, có khả năng gọi mưa, mang lại mùa màng bội thu. Nhưng rồng thì quá xa vời, chỉ có cá chép là loài vật bền bỉ, kiên trì, có thể "hóa thân" để đưa Táo quân bay về thiên đình.

Hình ảnh ba chú cá chép đỏ (hoặc vàng) bơi lội trong chậu nước, sau khi cúng xong được mang ra sông hồ phóng sinh, không chỉ mang ý nghĩa đưa tiễn thần linh mà còn là nét đẹp của lòng từ bi, hướng thiện (tục phóng sinh). Đó là nét văn hóa nho nhã, thâm trầm, gửi gắm ước vọng về sự thăng hoa và trút bỏ những xui rủi năm cũ trôi theo dòng nước.

Miền Trung: Sự giao thoa và chú ngựa giấy uy nghiêm

Dọc theo dải đất miền Trung đầy nắng gió, tục cúng ông Táo lại có chút khác biệt. Người miền Trung nổi tiếng kỹ tính và trọng lễ nghi. Họ thường không cúng cá chép sống như miền Bắc. Trên bàn thờ của người Huế hay Quảng Nam, phương tiện cho ông Táo thường là một con ngựa giấy được làm rất công phu, có đầy đủ yên cương, lục lạc.

Người miền Trung quan niệm rằng, đường lên thiên đình xa xôi, ngựa là loài vật có sức bền, chạy nhanh và trung thành nhất. Cúng ngựa là để các Táo đi đến nơi về đến chốn kịp giờ Ngọ. Đôi khi, họ cũng cúng cá chép, nhưng là cá chép giấy hoặc thậm chí là... cá kho, mang ý nghĩa dâng món ngon cho thần linh hơn là làm phương tiện đi lại.

Miền Nam và bộ "cò bay ngựa chạy": Nét phóng khoáng của vùng đất mới

Đây chính là điểm "lạ" nhất khiến nhiều người tò mò. Vào miền Nam, đặc biệt là vùng Tây Nam Bộ, bạn sẽ rất ít thấy cảnh thả cá chép ngày 23. Thay vào đó, trong bộ vàng mã cúng Táo quân ("bộ Táo"), người ta luôn thấy hình ảnh của "cò bay, ngựa chạy".

Vậy tại sao lại là Cò và Ngựa?

Thứ nhất, xuất phát từ tư duy thực tế và tính cách hào sảng của người miền Nam. Họ quan niệm đơn giản: Đường lên trời thì xa, muốn nhanh thì phải dùng phương tiện tốc độ nhất. "Cò bay thẳng cánh, ngựa chạy đường dài". Con cò bay trên trời, con ngựa chạy dưới đất, cả hai kết hợp lại tạo thành một "hệ thống giao thông" siêu tốc, đảm bảo các Táo về chầu Ngọc Hoàng kịp giờ, không bị tắc đường hay chậm trễ.

Thứ hai, nó phản ánh không gian sống. Miền Tây sông nước mênh mông, hình ảnh con cò lặn lội bờ sông, bay lả bay la đã đi vào ca dao, dân ca, trở thành biểu tượng của đời sống nông dân. Con cò gần gũi như người bạn, nên việc chọn cò làm phương tiện đưa thần linh đi cũng là cách người dân gửi gắm tình cảm mộc mạc của mình. Còn cá lóc, cá chép ở miền Nam, người ta thường nghĩ đến việc... nướng trui dâng lên ông Táo để ông ăn cho no bụng ("cá lóc nướng trui" là món cúng đặc trưng), chứ ít ai nghĩ đến việc cưỡi nó.

Sự đơn giản trong mâm cỗ cúng

Nếu miền Bắc mâm cao cỗ đầy, miền Trung cầu kỳ lễ nghi, thì mâm cỗ tiễn Táo của miền Nam lại giản dị đến thương. Ngoài bộ "cò bay ngựa chạy", người miền Nam thường cúng thêm đĩa kẹo "thèo lèo cứt chuột" (kẹo vừng đen, kẹo đậu phộng). Loại kẹo này dân dã, ngọt ngào, với mong muốn Táo quân ăn ngọt thì sẽ tâu những lời ngọt ngào, tốt đẹp về gia chủ với Ngọc Hoàng.

Chẳng cần mũ mão cân đai quá cầu kỳ, người miền Nam coi ông Táo như người trong nhà. Cúng tiễn ông cũng là dịp để gia đình quây quần, ăn cái kẹo, uống chén trà, chuẩn bị dọn dẹp nhà cửa đón Tết. Cái tính "xởi lởi trời cho" ấy vận vào cả trong cách thờ phụng, khiến nghi lễ tâm linh trở nên nhẹ nhàng, gần gũi hơn bao giờ hết.

Dù là cưỡi cá chép hóa rồng, ngồi ngựa giấy uy nghi hay bay trên cánh cò mộc mạc, thì tục cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp vẫn gặp nhau ở một điểm chung duy nhất: Đó là lòng thành kính và ước vọng về một năm mới bình an, no đủ.

Sự khác biệt giữa ba miền Bắc - Trung - Nam không làm chúng ta xa cách, mà ngược lại, nó tô điểm cho bức tranh văn hóa Tết Việt thêm rực rỡ sắc màu. Để rồi dù đi đâu, về đâu, thấy cá chép hay thấy cánh cò, ta cũng biết rằng: Tết đã về đến hiên nhà rồi!

Điều bạn có thể làm ngay: Sắp tới ngày 23 tháng Chạp rồi, nếu bạn đang sống xa quê hay làm dâu khác miền, hãy thử hỏi người lớn tuổi trong nhà về phong tục này nhé. Một chút hiểu biết, một chút quan tâm sẽ khiến mâm cỗ cúng năm nay của bạn thêm phần ấm cúng và trọn vẹn ý nghĩa đấy!