Có những đứa trẻ dù bị ba mẹ nhắc nhở, la mắng bao nhiêu lần vẫn chứng nào tật nấy, không có gì lay chuyển được. Gặp trường hợp này, người lớn thường lắc đầu buông một câu "Lì như trâu vậy đó". 

Câu nói này quen thuộc đến mức chẳng ai buồn thắc mắc thêm, nhưng nếu để ý kỹ, làng quê Việt Nam đâu chỉ có mỗi con trâu, còn có bò, ngựa, thậm chí cả con lừa cũng nổi tiếng bướng bỉnh trong văn hóa dân gian nhiều nước khác. Vậy vì sao ông cha ta lại chọn đúng con trâu để gắn với tính lì?

Hình ảnh con trâu đứng yên bất động giữa đồng ruộng dù người nông dân thúc giục là điều không hiếm gặp trong đời sống nhà nông xưa (Ảnh minh họa)

Theo kinh nghiệm được nhiều người làm nông truyền lại, trong quá trình cày bừa, con trâu có xu hướng bộc lộ rõ tính bướng bỉnh hơn hẳn con bò. Khi mệt hoặc không thích di chuyển nữa, trâu có thể đứng khựng lại giữa đồng, mặc cho người nông dân quát tháo, thúc roi thế nào cũng không nhúc nhích, phải chờ đến khi nó tự muốn đi tiếp thì mới chịu bước. Đây là trải nghiệm quen thuộc với bất kỳ ai từng gắn bó với công việc đồng áng, và có lẽ chính từ những lần "đấu trí" bất thành với con vật này mà hình ảnh "lì như trâu" dần in sâu vào lối nói dân gian.

Ngoài yếu tố tập tính, đặc điểm cơ thể của con trâu cũng góp phần củng cố thêm hình ảnh này. Da trâu vốn nổi tiếng là dày và dai, đến mức được dùng để làm mặt trống, làm các loại đồ da bền chắc. Lớp da dày đó khiến trâu ít nhạy cảm hơn với những cú roi vọt nhẹ, không dễ phản ứng ngay như một số loài vật da mỏng khác. Có cách lý giải cho rằng chính sự "trơ" về mặt cảm giác này, kết hợp với tính khí bướng bỉnh sẵn có, đã tạo nên hình ảnh một con vật không dễ gì bị tác động, dù bên ngoài có thúc ép ra sao.

Da trâu dày và dai đến mức được dùng làm mặt trống, đặc điểm này cũng được cho là góp phần vào hình ảnh "lì" gắn liền với loài vật này (Ảnh minh họa)

Vậy, vì sao không phải là bò hay ngựa?

Nếu so sánh với các loài vật nuôi quen thuộc khác, bò tuy cùng dùng để cày kéo nhưng theo kinh nghiệm dân gian lại được xem là dễ bảo, dễ điều khiển hơn trâu, phản ứng nhanh hơn với hiệu lệnh của người chăn dắt. Ngựa thì gắn liền với hình ảnh nhanh nhẹn, phóng khoáng trong văn hóa Việt Nam, hoàn toàn trái ngược với sự chậm rãi, ù lì của trâu. Có lẽ vì vậy mà trong kho tàng thành ngữ Việt, bò thường được gán cho tính "ngu" nhiều hơn, còn ngựa lại đi liền với tốc độ, chỉ riêng trâu là được chọn đại diện cho sự lì lợm, khó lay chuyển.

Cũng cần nói thêm là nhiều người từng gắn bó với con trâu cũng lên tiếng bênh vực, cho rằng gọi trâu là "lì" có phần oan uổng, bởi thực chất trâu chỉ đơn giản là chọn lọc kỹ những gì nó muốn nghe, muốn làm, chứ không hẳn là ngoan cố vô cớ. Dù vậy, trong ngôn ngữ đời thường, hình ảnh "lì như trâu" đã trở thành một chuẩn mực so sánh quá quen thuộc, khó có loài vật nào khác thay thế được vị trí này.

Có thể thấy, đằng sau bốn chữ tưởng chừng đơn giản ấy là cả một quá trình quan sát lâu dài của người nông dân, biến những buổi cày bừa vất vả ngoài đồng thành một hình ảnh ví von sống động, tồn tại bền bỉ qua nhiều thế hệ.