"Ông bô mình hôm nay tăng ca", "Bà bô vừa gọi về", "Xin phép ông bà bô rồi mới dám đi"... Không khó để bắt gặp những câu nói như vậy trong các cuộc trò chuyện hằng ngày hay trên mạng xã hội. Từ học sinh, sinh viên đến người đã đi làm, nhiều người vẫn gọi cha mẹ là "ông bô", "bà bô" như một cách xưng hô thân thuộc, có phần dí dỏm và gần gũi.

Điều đáng nói là, đây không phải một cách gọi mới xuất hiện cùng mạng xã hội hay chỉ gắn với Gen Z. "Ông bô", "bà bô" đã được sử dụng từ nhiều năm trước và dần trở thành một phần quen thuộc của tiếng Việt khẩu ngữ. Thế nhưng, càng quen thuộc bao nhiêu thì nguồn gốc của cách gọi này lại càng ít người để ý bấy nhiêu.

Vậy chữ "bô" thực sự có nghĩa là gì? Nó có liên quan đến từ "bố" hay không? Và vì sao một tiếng lóng đời thường lại có thể tồn tại bền bỉ qua nhiều thế hệ người Việt?

Vì sao hay gọi bố mẹ là ông bô - bà bô.

Đầu tiên, có thể thấy "ông bô", "bà bô" hầu như chỉ xuất hiện trong giao tiếp hằng ngày. Người ta có thể nói "ông bô mình mới đi công tác", "bà bô vừa gọi về" khi trò chuyện với bạn bè hoặc đăng trạng thái trên mạng xã hội. Thế nhưng, trong các văn bản chính thức hay những ngữ cảnh cần sự trang trọng, cách gọi này gần như không được sử dụng. Thay vào đó, "bố mẹ", "cha mẹ" hay "phụ huynh" vẫn là những cách xưng hô phổ biến hơn.

Đó cũng là đặc điểm của một tiếng lóng. Trong tiếng Việt, tiếng lóng là những từ hoặc cách nói được sử dụng chủ yếu trong giao tiếp đời thường giữa những nhóm người có sự gần gũi, nhằm tạo cảm giác thân mật, tự nhiên hoặc đôi khi mang sắc thái hài hước. "Ông bô", "bà bô" là một trường hợp như vậy. So với cách gọi trực tiếp là "bố", "mẹ" hay "cha", "mẹ", cụm từ này mang màu sắc bình dân, suồng sã hơn và thường được dùng khi kể chuyện hơn là để xưng hô trực tiếp.

Chữ "bô" có liên quan đến từ "bố" hay không?

Vậy chữ "bô" trong "ông bô", "bà bô" thực sự có nghĩa là gì? Có liên quan gì đến từ “bố” hay không?

Trong cuốn Đất lề quê thói (1968), tác giả Nhất Thanh (Vũ Văn Khiếu) cho biết những danh xưng như "bố", "mẹ", "cha", "mẹ" đã có từ rất lâu trong tiếng Việt. Theo cách lý giải của tác giả, từ "bố" là một biến âm của "bô", còn "bô" được cho là có liên hệ với chữ Hán 父 (đọc là "phụ", phiên âm địa phương là "pē").

Tác giả cũng dẫn ra một số từ ngữ và danh xưng trong lịch sử như "bô lão" hay "Bố Cái Đại Vương" để minh họa cho sự xuất hiện của yếu tố "bô/bố" trong tiếng Việt từ khá sớm.

Trong cuốn Từ điển tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê chủ biên, từ “bộ” có nghĩa cũ là "cụ già". Ví dụ như “bô lão” ý chỉ người cao tuổi với hàm ý coi trọng. Tuy nhiên, các từ điển chỉ ghi nhận đây là một nghĩa của từ "bô", chứ không giải thích rằng cách gọi "ông bô", "bà bô" được hình thành từ nghĩa này.

Ảnh minh họa.

Nói cách khác, những tư liệu hiện có giúp lý giải lịch sử của từ "bố" và cho thấy "bô" vốn là một từ đã tồn tại trong tiếng Việt. Còn việc "ông bô", "bà bô" ra đời từ khi nào và theo con đường nào thì vẫn chưa có lời giải thống nhất.

Bởi thế, hiện nay tồn tại nhiều cách lý giải khác nhau. Có ý kiến cho rằng "ông bô" là dạng rút gọn trong khẩu ngữ của "ông bố", được hình thành khi người nói lược bỏ phụ âm cuối để việc phát âm trở nên tự nhiên hơn. Một số quan điểm khác lại cho rằng cách gọi này có thể chịu ảnh hưởng từ nghĩa cũ của chữ "bô" hoặc từ những yếu tố Hán Việt.

Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có công trình ngôn ngữ học nào xác nhận giả thuyết nào là chính xác. Vì thế, những cách lý giải trên vẫn được xem là các giả thuyết, thay vì kết luận đã được giới nghiên cứu thống nhất.

Dù xuất xứ vẫn còn là một dấu hỏi, "ông bô", "bà bô" lại có sức sống rất bền trong đời sống ngôn ngữ.

Khác với nhiều tiếng lóng chỉ phổ biến trong một giai đoạn ngắn, cách gọi này đã được nhiều thế hệ người Việt sử dụng và vẫn xuất hiện thường xuyên trong các cuộc trò chuyện, trên mạng xã hội hay trong văn hóa đại chúng.