Có những đứa bạn trong lớp chỉ cần nghe tiếng sấm ngoài trời hay bị trêu bất ngờ là giật bắn người, mặt tái mét, cả đám còn lại thế nào cũng buông một câu trêu chọc quen thuộc "nhát như thỏ đế thế". Câu nói bật ra tự nhiên đến mức chẳng ai kịp nghĩ "đế" ở đây nghĩa là gì, chỉ ngầm hiểu đại khái là rất nhát mà thôi.

Nhưng nếu tách riêng hai chữ để soi kỹ, "thỏ" thì ai cũng rõ, còn "đế" lại là một ẩn số ít người trả lời được ngay. Không ít người từng đoán đại rằng đây chỉ là từ đệm cho câu nói có vần, nghe xuôi tai hơn, tương tự cách người ta hay thêm chữ vô nghĩa vào một số thành ngữ khác cho dễ nhớ, dễ đọc. Sự thật thì tiếng Việt hiếm khi đặt để một từ nào đó vào thành ngữ một cách ngẫu nhiên như vậy.

"Nhát như thỏ đế" là một thành ngữ vô cùng quen thuộc

Có cách lý giải được khá nhiều người chia sẻ cho rằng "đế" ở đây thực chất là tên một loại cỏ mọc hoang lâu năm, thân cao, có đốt, thường mọc thành từng bụi rậm hoặc từng trảng lớn, phổ biến nhất ở khu vực miền Trung. Loại cỏ này có sức sống mạnh, mọc dày đặc thành từng vạt lớn ở những vùng đất trống, ven đồi, bờ suối, tạo thành một dạng "rừng cỏ" thu nhỏ đủ rậm rạp để nhiều loài thú nhỏ chọn làm nơi trú ẩn.

Theo cách lý giải này, loài thỏ hoang thường trú ẩn trong những bụi cỏ đế rậm rạp để tránh kẻ săn mồi như cáo, chồn, chim ưng. Sống trong môi trường luôn thường trực nguy hiểm rình rập từ mọi phía như vậy, thỏ hoang buộc phải hình thành một tập tính sinh tồn đặc trưng, đó là cực kỳ nhạy cảm với âm thanh và chuyển động, hễ có động tĩnh nhỏ nhất, dù chỉ là tiếng lá xào xạc, cũng lập tức bỏ chạy trước rồi mới tính sau. Đây là bản năng tự vệ hoàn toàn hợp lý về mặt sinh học, giúp loài vật nhỏ bé này tăng cơ hội sống sót giữa tự nhiên hoang dã.

Từ đặc điểm sinh thái rất cụ thể đó, hình ảnh "thỏ đế", tức con thỏ sống trong bụi cỏ đế và luôn trong trạng thái giật mình, cảnh giác, đã dần đi vào ngôn ngữ đời thường để chỉ những người có tính cách tương tự, dễ hoảng sợ, phản ứng thái quá trước những tình huống vốn chẳng có gì nguy hiểm.

Hình ảnh loài thỏ hoang sống trong các bụi cỏ rậm được cho là gốc gác của thành ngữ "nhát như thỏ đế"

Bên cạnh cách lý giải gắn với cây cỏ đế, cũng có một luồng ý kiến khác đơn giản hơn, cho rằng "thỏ đế" chỉ đơn thuần là cách gọi dân gian của loài thỏ hoang nói chung, không nhất thiết phải gắn với một loại cỏ cụ thể nào. Một số từ điển tiếng Việt hiện nay cũng định nghĩa ngắn gọn "thỏ đế" là thỏ hoang và bản thân loài thỏ hoang vốn đã nổi tiếng là nhút nhát, dễ hoảng sợ hơn hẳn thỏ nhà được con người thuần dưỡng qua nhiều thế hệ, quen với môi trường an toàn, ít mối đe dọa.

Dù theo hướng giải thích nào, điểm chung giữa hai cách hiểu vẫn là thành ngữ này mượn chính bản năng sinh tồn của loài thỏ, vốn luôn trong trạng thái cảnh giác cao độ ngoài tự nhiên, để ví von cho những người có tâm lý dễ hoảng, hay giật mình trước mọi biến động nhỏ, dù tình huống thực tế chẳng đáng để phản ứng dữ dội đến vậy.

Ngày nay, thành ngữ này vẫn được dùng phổ biến trong giao tiếp hằng ngày, thường mang tính trêu đùa nhẹ nhàng nhiều hơn là chê trách nặng nề, kiểu bạn bè trêu nhau khi ai đó giật mình vì tiếng động bất ngờ, hoặc sợ hãi trước những thứ vốn không nguy hiểm như con gián, tiếng sấm, hay một trò đùa hù dọa. Chính vì gắn liền với hình ảnh dễ hình dung và có phần đáng yêu của loài thỏ, câu nói này thường không mang sắc thái nặng nề như một số thành ngữ chê bai khác, mà nghiêng về sự hài hước, thân mật giữa những người quen biết nhau.

Một chữ tưởng chỉ để cho vần, hóa ra lại mở ra cả một câu chuyện về môi trường sống và bản năng của loài vật, cho thấy tiếng Việt hiếm khi đặt để điều gì một cách hoàn toàn ngẫu nhiên.