Không còn tiếng còi xe, không còn những dãy phố chen chúc, trước mắt chỉ là những con ngõ nhỏ phủ rêu, bức tường vàng đã bạc màu, mái ngói xô nghiêng dưới tán cây già và những căn biệt thự cổ lặng lẽ khép cửa suốt hàng chục năm.

Đó là làng Cựu, ngôi làng hơn 500 năm tuổi bên dòng sông Nhuệ, thuộc Phú Xuyên (Hà Nội). Nơi đây từng được mệnh danh là "làng Tây của Hà Nội", lưu giữ gần 50 biệt thự mang phong cách kiến trúc Việt - Pháp hiếm thấy. Điều đặc biệt hơn cả là tất cả bắt đầu từ một nghề tưởng như rất đỗi bình dị: nghề may.

Làng Cựu nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 40km về phía Tây Nam, là một trong những ngôi làng cổ của mảnh đất kinh kỳ. Nguồn ảnh: Sưu tầm

Chiếc cổng mở ra cả một miền ký ức

Điểm đầu tiên níu chân du khách chính là chiếc cổng làng cổ, công trình được nhiều nhà nghiên cứu văn hóa và kiến trúc dân gian đánh giá là một trong những cổng làng đẹp nhất Việt Nam.

Cổng được xây theo lối quyển thư, kết hợp kiểu tam quan truyền thống với vọng gác phía trên, mái ngói cong, những bậc thang dẫn lên lầu gác cùng đôi kỳ lân đá canh giữ hai bên. Trải qua gần một thế kỷ, từng lớp vữa đã ngả màu, rêu phong phủ kín mái ngói, nhưng các đường nét kiến trúc vẫn giữ được vẻ uy nghi và thanh thoát.

Cổng làng Cựu vẫn còn nguyên vẹn nét cổ xưa với kiến trúc quyển thư đặc sắc. Nguồn: Sưu tầm

Có người nói, chiếc cổng ấy giống như một ranh giới vô hình. Bên ngoài là nhịp sống tất bật của đô thị đang không ngừng mở rộng. Bên trong là một miền ký ức gần như vẫn còn nguyên vẹn, nơi thời gian dường như chậm lại.

Khi những "thợ may đệ nhất Hà Thành" mang cả Paris về giữa làng quê

Ít ai biết rằng đầu thế kỷ XX, làng Cựu từng là một làng thuần nông nghèo. Sau nhiều năm mất mùa và một trận hỏa hoạn lớn, hai anh em Phúc Mỹ và Phúc Hưng rời quê lên Hà Nội học nghề may. Từ những người thợ vô danh, họ nhanh chóng trở thành những người chuyên may âu phục cho quan chức Pháp, giới tư sản và tầng lớp thượng lưu.

Mẩu tin quảng cáo cho các nhà may có tên mang chữ Phúc hoặc Phú. Nguồn: Style Republik.

Thành công của hai anh em mở ra một con đường mới cho cả làng. Người này truyền nghề cho người kia, người thành đạt lại dìu dắt người đi sau. Chẳng bao lâu, làng Cựu nổi tiếng khắp kinh kỳ với danh xưng "thợ may đệ nhất Hà Thành". Tiền bạc từ nghề may đưa những người nông dân năm nào trở thành tầng lớp khá giả, đủ điều kiện xây dựng những dinh cơ bề thế ngay trên mảnh đất quê hương.

Khoảng từ năm 1920 đến năm 1945, gần 50 biệt thự lần lượt mọc lên. Mỗi căn nhà là một cuộc gặp gỡ đầy thú vị giữa hai nền văn hóa.

Các thợ may làng Cựu đang làm việc. Nguồn: Vietnamnet

Từ ngoài nhìn vào là những mái vòm, cửa cuốn, lan can sắt nghệ thuật, cột kiểu Gothic và những chi tiết trang trí đậm dấu ấn kiến trúc Pháp. Nhưng bước sâu vào bên trong lại là kết cấu nhà ba gian truyền thống, cột gỗ lim đồ sộ, sân gạch đỏ, hàng cau, giàn trầu cùng những bức hoành phi, câu đối, họa tiết hoa sen và con nghê quen thuộc của kiến trúc Việt.

Chính sự giao thoa ấy khiến làng Cựu trở thành một "bảo tàng kiến trúc" hiếm có giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ, khác biệt hoàn toàn với những ngôi làng cổ nổi tiếng như Đường Lâm hay Cự Đà.

Đình làng là nơi nghỉ ngơi hóng mát, quen thuộc của dân làng. Nguồn: Sưu tầm.

Dãy nhà cổ san sát nhau với những bức tường bong tróc nhưng vẫn giữ được nét hoa văn, hoạ tiết độc đáo. Nguồn: Sưu tầm

Những căn biệt thự không người kể câu chuyện về một thời vàng son

Thế nhưng, điều khiến nhiều người day dứt nhất khi ghé thăm làng Cựu lại nằm ở sự im lặng.

Những căn biệt thự từng là niềm tự hào của cả dòng họ nay phần lớn đều đóng kín cửa. Có căn chỉ còn một cụ già lặng lẽ trông nom. Có căn đã phủ đầy dây leo, cây dại mọc kín sân. Cũng có những ngôi nhà mà chủ nhân đã sang nước ngoài định cư hoặc qua đời, không còn người nối nghiệp, để mặc thời gian âm thầm phủ lên từng viên gạch.

Thời gian ở Làng Cựu dường như trôi chậm hơn, như muốn níu kéo và lưu giữ những giá trị xưa cũ. Nguồn: Sưu tầm

Theo người dân địa phương, hơn một nửa trong số gần 50 biệt thự cổ hiện đã xuống cấp ở nhiều mức độ. Những mảng tường bong tróc, lớp sơn vàng loang lổ, khung cửa gỗ bạc màu, mái ngói phủ rêu và khoảng sân vắng khiến khung cảnh nơi đây vừa mang vẻ đẹp tráng lệ của quá khứ, vừa phảng phất nét cô tịch khó gọi thành tên.

Cánh cổng luôn khóa kín để giữ riêng những mảnh ký ức vàng son. Nguồn ảnh: Lao Động.

Không ít nhiếp ảnh gia ví làng Cựu như một cuốn phim cũ. Mỗi ô cửa, mỗi ban công, mỗi cầu thang xoắn đều lưu giữ dấu vết của một thời phồn hoa, nhưng cũng chất chứa sự lặng lẽ của những tháng năm không còn người trở về.

Hơn một nửa trong số gần 50 biệt thự cổ ở làng Cựu hiện đã xuống cấp ở nhiều mức độ

Nơi Hà Nội xưa vẫn còn hiện hữu

Dẫu vậy, làng Cựu không chỉ có những biệt thự bỏ hoang.

Đình làng, giếng cổ, cây đa, những con đường gạch, tiếng gà gáy mỗi sớm hay mùi rơm mới sau mùa gặt vẫn hiện diện trong nhịp sống thường ngày. Người già ngồi trước hiên nhà uống chén trà, trẻ nhỏ nô đùa dưới sân đình, vài gia đình vẫn giữ nghề may hoặc làm nông như bao đời nay.

Nhịp sống tại làng Cựu rất bình dị, đậm chất một làng quê Bắc Bộ. Ảnh: Vietnamplus

Có lẽ, sức hấp dẫn lớn nhất của làng Cựu không nằm ở những công trình cổ hay những bức tường rêu phong. Điều khiến người ta lưu luyến là cảm giác đang đứng giữa ranh giới của hai thời đại: một bên là ký ức vàng son của những "thợ may đệ nhất Hà Thành", một bên là cuộc sống bình dị vẫn chậm rãi trôi qua dưới bóng cổng làng trăm tuổi.

Phong cách kiến trúc nửa Tây nửa Ta đặc trưng của Làng Cựu. Nguồn ảnh: Lao Động.

Giữa nhịp phát triển không ngừng của Hà Nội, làng Cựu giống như một trang sách cũ chưa khép lại. Mỗi viên gạch, mỗi mái ngói, mỗi căn biệt thự phủ bụi thời gian vẫn đang kể tiếp câu chuyện về một vùng quê từng giàu có bậc nhất đất kinh kỳ, nơi quá khứ chưa hề mất đi mà chỉ lặng lẽ ngủ yên sau những cánh cửa đã khép.