Ngôi làng cổ xây tường bằng mảnh gốm vỡ suốt 300 năm, bên trong giấu bảo vật quốc gia độc nhất cả nước

Giữa những con ngõ nhỏ lát gạch đã nhuốm màu thời gian của làng cổ Thổ Hà (phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh), có một chi tiết khiến bất kỳ ai ghé thăm cũng phải dừng lại quan sát kỹ hơn: những bức tường bao quanh nhà, cổng ngõ trong làng gần như không dùng gạch nung thông thường, mà được ghép từ hàng nghìn mảnh gốm vỡ và tiểu sành lỗi.

 Nếu nhắc đến Bát Tràng hay Phù Lãng, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những trung tâm gốm nổi tiếng của miền Bắc. Nhưng trong lịch sử gốm Việt, Thổ Hà cũng là một trong ba cái tên tiêu biểu nhất, nổi tiếng với dòng gốm sành có độ bền cao, không thấm nước và màu nâu đỏ đặc trưng, từ nhiều thế kỷ trước.

Nghề gốm phát triển mang lại cuộc sống sung túc cho người dân, những chiếc chum, vại, chĩnh, tiểu sành theo thuyền xuôi ngược sông Cầu đi khắp nơi. Nhưng cùng với sản phẩm hoàn thiện luôn có không ít mảnh gốm vỡ, tiểu sành bị lỗi. Thay vì bỏ đi, người dân tận dụng chúng để xây tường bao, dựng cổng, làm lối đi, xếp khít vào nhau rồi kết dính bằng bùn lấy từ lòng sông Cầu, gần như không dùng vôi vữa nhưng vẫn bền bỉ qua hàng trăm năm.

 Đi sâu vào làng là cổng làng cổ nép bên hồ nước và cây đa lâu năm, hình ảnh quen thuộc của làng quê Kinh Bắc. Không xa đó là đình Thổ Hà, xây dựng năm 1685 dưới thời vua Lê Hy Tông, nổi tiếng với nghệ thuật chạm khắc gỗ. Bên trong đình, bức cửa võng được tạo tác cùng giai đoạn xây đình (1685-1692), kết hợp gỗ sơn son thếp vàng với các chi tiết gốm hình đầu rồng, chính thức được công nhận là Bảo vật quốc gia vào ngày 31/12/2020. Đây là hiện vật gốc, độc bản, và phần trang trí gốm trên cửa võng cũng là dấu tích hiếm hoi còn sót lại của nghề gốm Thổ Hà xưa.

Bước qua chuyến đò nhỏ để trở về một miền ký ức

Có lẽ cũng bởi vậy mà hành trình khám phá Thổ Hà luôn bắt đầu bằng cảm giác rất khác. Muốn vào làng, du khách phải đi đò qua sông Cầu. Chỉ mất vài phút lênh đênh trên mặt nước, nhưng cảm giác như vừa bước qua một khoảng chuyển của thời gian. Phía bên kia bờ, những con ngõ nhỏ quanh co, bức tường sành phủ rêu, mái ngói cũ và tiếng ong vo ve giữa khoảng sân yên tĩnh tạo nên khung cảnh hiếm gặp ở vùng đồng bằng Bắc Bộ ngày nay.

Đi sâu vào trong làng là cổng làng cổ nằm nép bên hồ nước và cây đa lâu năm, hình ảnh quen thuộc trong nhiều làng quê Kinh Bắc. Không xa đó là đình Thổ Hà, công trình được xây dựng từ cuối thế kỷ XVII và nổi tiếng với nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo. Đặc biệt, bộ cửa võng của đình đã được công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2020, trở thành một trong những điểm nhấn về giá trị nghệ thuật của ngôi làng.

 Cạnh đình là chùa Đoan Minh và Văn chỉ Thổ Hà, những công trình phản ánh đời sống tín ngưỡng, truyền thống hiếu học và lịch sử lâu đời của vùng đất từng một thời nổi danh với nghề gốm.

 Thế nhưng, giữa những di tích cổ kính ấy, điều khiến nhiều người nhớ nhất sau khi rời Thổ Hà lại không phải những mái đình hay bức tường rêu phong, mà là hình ảnh những đàn ong vẫn lặng lẽ bay ra từ các hốc nhỏ trong tường sành rồi mất hút phía bờ sông Cầu. Chính chi tiết tưởng như rất đỗi bình dị ấy đã tạo nên một dấu ấn riêng, khiến Thổ Hà khác biệt giữa rất nhiều ngôi làng cổ ở vùng Kinh Bắc.

 Nếu những bức tường sành và những đàn ong kể câu chuyện về quá khứ huy hoàng của nghề gốm, thì nhịp sống hôm nay của Thổ Hà lại được viết tiếp bằng một nghề truyền thống khác. Trải qua những biến động của thời gian, người dân nơi đây đã tìm ra cách thích nghi để gìn giữ sinh kế, đồng thời tiếp tục lưu giữ hồn cốt của ngôi làng bên bờ sông Cầu.

Từ làng gốm trăm năm đến "thủ phủ" bánh đa nem

Khoảng những năm 1990, khi gốm Thổ Hà dần không còn sức cạnh tranh trước các dòng sản phẩm mới, những lò nung từng đỏ lửa ngày đêm cũng lần lượt tắt. Với nhiều làng nghề, đó có thể là dấu chấm hết cho một giai đoạn phát triển, nhưng với Thổ Hà, đây lại là khởi đầu của một hành trình mới.

 Người dân chuyển sang làm bánh đa nem và bánh đa nướng, nghề vốn đã xuất hiện từ trước nhưng chưa phải sinh kế chính. Từ vài hộ sản xuất nhỏ lẻ, nghề làm bánh dần phát triển và trở thành nguồn thu nhập của phần lớn người dân trong làng. Đến nay, khoảng 900 hộ vẫn gắn bó với nghề, đưa bánh đa Thổ Hà đi khắp nhiều tỉnh, thành trong nước và xuất khẩu sang nhiều thị trường nước ngoài.

 Dẫu đã có sự hỗ trợ của máy móc ở một số công đoạn, nghề làm bánh vẫn đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên trì. Người làm nghề thường bắt đầu công việc từ khoảng 2–3 giờ sáng, khi cả ngôi làng còn chìm trong bóng tối. Gạo được ngâm, xay thành bột rồi mang đi tráng, sau đó từng tấm bánh được nhẹ nhàng đặt lên những giàn tre để đón nắng.

Chỉ cần mặt trời vừa lên, khắp các con ngõ nhỏ của Thổ Hà đã trở nên rực rỡ bởi những giàn bánh trắng ngà nối tiếp nhau. Bánh được phơi trên sân đình, trước hiên nhà, dọc lối đi, thậm chí tựa vào chính những bức tường sành phủ rêu – nơi các đàn ong vẫn ngày ngày bay ra vào. Hình ảnh ấy tạo nên một sự giao thoa thú vị giữa quá khứ và hiện tại: một bên là dấu tích của nghề gốm, một bên là sức sống của làng nghề bánh đa đang tiếp tục nuôi dưỡng cuộc sống hôm nay.

Đến Thổ Hà ăn gì?

Không chỉ hấp dẫn bởi cảnh quan và những câu chuyện văn hóa, Thổ Hà còn là điểm đến dành cho những ai yêu thích ẩm thực dân dã của vùng Kinh Bắc. Phần lớn món ăn ở đây không cầu kỳ, nhưng lại mang hương vị mộc mạc, gắn bó với đời sống của người dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Nhắc đến Thổ Hà, trước hết phải kể đến bánh đa nướng, món quà nổi tiếng nhất của làng. Khác với nhiều nơi, bánh đa ở đây thường được tráng dày hai lớp, phủ kín lạc, vừng và dừa nạo. Khi nướng trên bếp than hồng, bánh nở đều, giòn rụm nhưng vẫn giữ được vị béo bùi và mùi thơm đặc trưng của gạo mới. Đây cũng là món quà được nhiều du khách lựa chọn mang về sau chuyến đi.

 Đi dọc khu vực chợ đầu làng hoặc những quán nhỏ ven đình, du khách còn có thể bắt gặp bánh khúc tai mèo, món ăn gắn bó với tuổi thơ của nhiều người dân địa phương. Bánh có kích thước nhỏ, tạo hình giống chiếc tai mèo, được làm từ bột gạo, lá gai hoặc lá khúc tùy mùa, bên trong là nhân đậu xanh và thịt băm. Khi còn nóng, bánh có lớp vỏ dẻo mềm, quyện cùng phần nhân đậm đà, rất thích hợp để thưởng thức cùng một chén trà xanh.

 Bên cạnh đó, những quán ăn trong làng còn phục vụ các món quen thuộc như bún riêu, bún cá hay cháo sườn, lựa chọn phù hợp cho bữa sáng trước khi bắt đầu hành trình khám phá làng cổ. Dưới bóng cây đa đầu làng hay bên hiên những ngôi nhà cổ, chỉ cần gọi thêm một ấm chè xanh, du khách đã có thể cảm nhận nhịp sống chậm rãi vốn là nét đặc trưng của Thổ Hà.

Một ngày ở Thổ Hà nên trải nghiệm những gì?

Thổ Hà không phải điểm đến có quá nhiều hoạt động giải trí, nhưng chính sự bình yên ấy lại là điều khiến nhiều người muốn quay trở lại.

Buổi sáng là thời điểm đẹp nhất để dạo quanh làng, khi những giàn bánh đa vừa được mang ra phơi, ánh nắng đầu ngày chiếu xuyên qua từng lớp bánh tạo nên những mảng sáng tối rất đẹp. Đây cũng là lúc dễ bắt gặp những đàn ong bay ra khỏi tổ để bắt đầu một ngày kiếm mật.

 Tiếp đó, du khách có thể ghé đình Thổ Hà, chùa Đoan Minh hay Văn chỉ để tìm hiểu thêm về lịch sử của vùng đất Kinh Bắc. Nếu yêu thích nhiếp ảnh, những con ngõ nhỏ lát gạch, những bức tường sành xen lẫn màu rêu phong hay những giàn bánh đa nối dài là những góc chụp mang đậm dấu ấn làng quê Bắc Bộ.

 Buổi trưa hoặc đầu giờ chiều, khi nắng lên cao, cả ngôi làng như khoác lên mình một diện mạo khác. Mùi thơm của bánh đang hong nắng hòa cùng hương lúa, hương bùn từ sông Cầu và tiếng nói cười của người dân tạo nên bầu không khí vừa bình dị vừa sống động. Không ít du khách chọn ngồi nghỉ dưới gốc đa đầu làng, nhâm nhi chén trà, trò chuyện với người dân để nghe thêm những câu chuyện về nghề gốm, về những bức tường sành và cả những đàn ong đã gắn bó với ngôi làng từ bao đời.