Trong đời sống truyền thống, câu chuyện người vợ để tang chồng ba năm thường được nhắc đến như một biểu hiện của nghĩa tình và lòng thủy chung. Một số người còn cho rằng đây là khoảng thời gian cần thiết để người phụ nữ vượt qua mất mát trước khi có thể bắt đầu cuộc sống hôn nhân mới.

Tuy nhiên, khi đặt tập tục này dưới góc nhìn lịch sử, tâm lý học và pháp luật hiện đại, cần phân biệt rõ đâu là giá trị văn hóa đáng trân trọng, đâu là quan niệm đã thuộc về một trật tự xã hội cũ và không thể tiếp tục dùng làm khuôn mẫu áp đặt lên con người ngày nay.

Dấu vết của một hệ thống lễ chế cổ

Trong thiên Tang phục của sách Nghi lễ, người vợ để tang chồng thuộc bậc “trảm suy ba năm”. Trong khi đó, người chồng để tang vợ thuộc bậc “tề suy trượng kỳ”, thường được hiểu là kỳ phục một năm.

Tranh minh họa phong tục tang ma Trung Hoa được xuất bản năm 1875. Hình ảnh chỉ có giá trị minh họa bối cảnh lịch sử, không phải bằng chứng trực tiếp về tục vợ để tang chồng ba năm. Ảnh: Wikimedia Commons.

Như vậy, việc thời gian để tang của vợ và chồng khác nhau là chi tiết có thật trong hệ thống lễ chế Nho giáo cổ đại. Văn bản Nghi lễ ghi người vợ chịu tang chồng ba năm, trong khi các phần chú giải về tang phục của người chồng đối với vợ đặt ở cấp kỳ phục.

Tuy nhiên, tang chế trong xã hội cổ không chỉ nhằm thể hiện mức độ đau buồn của từng cá nhân. Đây còn là một hệ thống nghi lễ dùng để xác định quan hệ thân sơ, địa vị và nghĩa vụ giữa các thành viên trong gia đình.

Thời hạn và hình thức để tang phụ thuộc vào vị trí của người đã mất trong trật tự gia đình. Con để tang cha mẹ, vợ để tang chồng, chồng để tang vợ hoặc các thành viên trong họ tộc được xếp vào những cấp tang phục khác nhau.

Các bản chú giải cổ cũng giải thích sự khác biệt giữa thời gian vợ để tang chồng và chồng để tang vợ trên cơ sở địa vị cao hơn của người chồng trong gia đình. Điều đó cho thấy quy định này gắn với cấu trúc gia trưởng của xã hội đương thời, không phải kết quả của một nghiên cứu về tâm lý hoặc sinh học giữa nam và nữ.

Vì vậy, không nên dùng những khái niệm khoa học hiện đại để suy đoán rằng người xưa đặt ra thời hạn ba năm vì đã nhận thấy phụ nữ cần đúng từng ấy thời gian để hồi phục sau khi mất chồng.

“Ba năm” không đơn giản là 36 tháng

Trong lễ chế cổ đại, “ba năm” trước hết là tên gọi của một cấp tang phục đặc biệt nghiêm ngặt. Việc thực hành trên thực tế có thể khác nhau tùy thời đại, khu vực, tầng lớp xã hội và cách tính thời gian.

Do đó, không thể hiểu đơn giản rằng mọi người vợ trong xã hội truyền thống đều phải chờ đủ 36 tháng mới có thể tái giá. Càng không thể xem đây là một quy tắc thống nhất được áp dụng trong mọi quốc gia chịu ảnh hưởng của Nho giáo.

Tập tục tái giá của phụ nữ từng thay đổi rất nhiều qua các triều đại. Có giai đoạn việc tái giá vẫn được xã hội chấp nhận, nhưng cũng có thời kỳ góa phụ phải chịu áp lực giữ tiết hạnh, thậm chí việc tái giá còn ảnh hưởng đến danh dự và địa vị của cả gia đình.

Bởi vậy, tục để tang ba năm cần được nhìn nhận như một sản phẩm của hoàn cảnh lịch sử cụ thể, thay vì một quy luật tự nhiên bất biến.

Nỗi đau không vận hành theo một chiếc đồng hồ

Mất đi người bạn đời có thể gây ra cú sốc rất lớn. Người ở lại không chỉ mất một người thân yêu mà còn có thể mất chỗ dựa tinh thần, người cùng chăm sóc con cái, nguồn thu nhập hoặc một phần nếp sống đã hình thành trong nhiều năm.

Tuy nhiên, khoa học tâm lý hiện đại không xác lập một thời hạn chung rằng phụ nữ cần ba năm, còn đàn ông chỉ cần một năm để vượt qua mất mát.

Một nghiên cứu trên 857 người mất vợ hoặc chồng ghi nhận bốn diễn biến đau buồn khác nhau. Khoảng 64,4% số người tham gia thuộc nhóm có khả năng thích nghi tương đối tốt với mức triệu chứng thấp; 20,4% duy trì triệu chứng ở mức trung bình; 8,4% có triệu chứng cao nhưng giảm dần và 6,8% trải qua tình trạng đau buồn kéo dài.

Mỗi người có một cách và một khoảng thời gian khác nhau để thích nghi với sự mất mát. Ảnh minh họa: Valentin Karisch/Unsplash.

Nghiên cứu không tìm thấy cơ sở để kết luận mọi phụ nữ đều cần một thời gian hồi phục dài hơn nam giới. Khác biệt có thể xuất hiện trong diễn biến và cách biểu hiện cảm xúc, nhưng không tạo thành công thức chung “nữ ba năm, nam một năm”.

Thời gian thích nghi sau mất mát chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như mức độ gắn bó giữa hai người, hoàn cảnh xảy ra cái chết, tuổi tác, sức khỏe, điều kiện kinh tế, trách nhiệm nuôi con, mạng lưới hỗ trợ và tiền sử tâm lý.

Có người cần nhiều năm mới có thể tìm lại sự cân bằng. Có người sớm trở lại công việc và các quan hệ xã hội. Có người muốn sống một mình, nhưng cũng có người mong muốn bắt đầu một mối quan hệ mới.

Không trường hợp nào có thể được đánh giá chỉ bằng số tháng hoặc số năm đã trôi qua.

Hormone không thể giải thích toàn bộ tình yêu

Một cách lý giải thường gặp cho rằng testosterone khiến đàn ông nhanh chóng vượt qua mất mát và dễ tìm người bạn đời mới, còn estrogen và oxytocin khiến phụ nữ gắn bó sâu hơn, khó rời khỏi mối quan hệ cũ.

Đây là cách diễn giải quá đơn giản về cảm xúc con người.

Hormone có ảnh hưởng đến cơ thể, tâm trạng và một số hành vi. Nhưng tình yêu, hôn nhân và đau buồn không phải sản phẩm riêng của một loại hormone. Chúng còn được hình thành bởi ký ức, tính cách, trải nghiệm sống, văn hóa, môi trường gia đình và các điều kiện kinh tế – xã hội.

Không có đủ căn cứ khoa học để khẳng định đàn ông ít gắn bó hơn phụ nữ hoặc mặc nhiên hồi phục nhanh hơn sau khi người bạn đời qua đời.

Ngược lại, một phân tích gộp trên hơn 2,2 triệu người cho thấy cảnh góa bụa có liên quan đến nguy cơ tử vong tăng cao, đặc biệt trong thời gian đầu sau mất mát. Tác động được ghi nhận rõ hơn ở nam giới.

Một phân tích khác tổng hợp 123 công trình, với dữ liệu của hơn 500 triệu người, cũng ghi nhận ảnh hưởng bất lợi của việc mất vợ hoặc chồng và sự khác biệt đáng chú ý theo giới tính, độ tuổi.

Những dữ liệu này không có nghĩa mọi người đàn ông đều đau khổ hơn phụ nữ. Nhưng chúng cho thấy không thể kết luận đơn giản rằng đàn ông hồi phục nhanh hơn chỉ vì có nhiều testosterone.

Tái hôn không đồng nghĩa với lãng quên

Một người có thể tiếp tục yêu thương, gìn giữ ký ức về người đã mất, đồng thời vẫn có nhu cầu được chia sẻ và xây dựng một cuộc sống mới.

Quan hệ mới không nhất thiết xóa bỏ quan hệ cũ. Việc tái hôn cũng không tự động chứng minh rằng người đã mất đã bị lãng quên hoặc tình nghĩa trước đây không đủ sâu sắc.

Điều cần quan tâm không phải là người góa đã chờ đủ một năm hay ba năm, mà là họ có đang đưa ra quyết định trong trạng thái tự nguyện, tỉnh táo và hiểu rõ hoàn cảnh của mình hay không.

Việc bước tiếp trong cuộc sống không đồng nghĩa với quên đi người đã mất. Ảnh minh họa: HONG SON/Pexels.

Nếu một người tái hôn vì bị ép buộc, quá phụ thuộc về kinh tế hoặc đang ở trong trạng thái tâm lý bất ổn, quyết định ấy có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Nhưng khi một người đã suy nghĩ thận trọng và tự nguyện lựa chọn, xã hội không nên sử dụng một thời hạn được hình thành trong xã hội cổ để phán xét tư cách hoặc lòng thủy chung của họ.

Pháp luật không buộc người góa phải chờ ba năm

Theo Điều 65 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, hôn nhân chấm dứt kể từ thời điểm vợ hoặc chồng chết. Trường hợp một người bị Tòa án tuyên bố đã chết, thời điểm chấm dứt hôn nhân được xác định theo ngày chết ghi trong bản án hoặc quyết định của Tòa án.

Pháp luật hiện hành không quy định người phụ nữ phải chờ ba năm hoặc người đàn ông phải chờ một năm mới được kết hôn lần nữa.

Người góa vợ hoặc góa chồng có quyền đăng ký kết hôn khi đáp ứng các điều kiện chung của pháp luật như đủ tuổi, tự nguyện, có năng lực hành vi dân sự và không thuộc trường hợp bị cấm kết hôn.

Do đó, để tang thuộc về đời sống tình cảm, tín ngưỡng, văn hóa gia đình và lựa chọn của mỗi cá nhân. Đây không phải thời hạn pháp lý hạn chế quyền tái hôn.

Một người muốn giữ tang lâu để bày tỏ tình cảm với người đã mất là lựa chọn đáng được tôn trọng. Nhưng người không tuân theo thời hạn ba năm cũng không vì thế mà vi phạm pháp luật hoặc mặc nhiên thiếu đạo nghĩa.

Bình đẳng không có nghĩa mọi người phải đau giống nhau

Bình đẳng giới không có nghĩa nam và nữ phải giống nhau về mọi đặc điểm cơ thể hoặc phản ứng cảm xúc. Bình đẳng trước hết là việc quyền và cơ hội của mỗi người không bị quyết định chỉ bởi giới tính của họ.

Áp dụng vào câu chuyện tang chế, xã hội cần tôn trọng lựa chọn của từng gia đình và từng cá nhân. Nhưng không nên áp đặt rằng phụ nữ phải để tang lâu hơn vì được cho là yếu đuối, phụ thuộc hoặc gắn bó sâu hơn về mặt sinh học.

Cũng không nên mặc định đàn ông ít đau buồn, dễ quên hoặc có thể nhanh chóng bước vào một mối quan hệ mới.

Có những người phụ nữ sớm tìm lại được cân bằng sau mất mát. Cũng có những người đàn ông phải mất nhiều năm mới thích nghi được với sự ra đi của vợ. Mỗi người có một hoàn cảnh, một sức chịu đựng và một cách đối diện với nỗi đau khác nhau.

Giữ lại sự tưởng nhớ, bỏ đi áp lực phán xét

Tục để tang ba năm là một phần của lịch sử lễ nghi phương Đông. Qua đó, hậu thế có thể hiểu thêm cách xã hội cổ đại tổ chức gia đình, xác lập quan hệ thân thuộc và thể hiện sự tiếc thương đối với người đã khuất.

Nhưng tôn trọng lịch sử không có nghĩa phải chứng minh mọi quy định cổ đều phù hợp với khoa học và xã hội hiện đại.

Tưởng nhớ người đã khuất là một giá trị văn hóa, nhưng không nên biến thời gian để tang thành áp lực phán xét đối với người còn sống. Ảnh minh họa: Trần Bá Trường/Pexels.

Giá trị đáng giữ lại của tang chế là lòng biết ơn, sự tưởng nhớ và khoảng thời gian để người ở lại đối diện với mất mát. Điều cần loại bỏ là quan niệm lấy thời gian để tang làm thước đo lòng thủy chung, dùng giới tính để quyết định ai phải đau buồn lâu hơn và biến việc tái hôn thành đối tượng phán xét.

Không ai có quyền buộc một người phải quên đi người đã mất. Nhưng cũng không ai nên bắt họ phải sống mãi trong quá khứ để chứng minh tình nghĩa của mình.