Khi đối mặt với vấn đề trầm cảm, chúng ta thường hướng tầm mắt vào việc tư vấn tâm lý, điều trị bằng thuốc hay các mối quan hệ gia đình, nhưng lại cực kỳ ít khi chú ý đến một chi tiết nhỏ bé nhất, gần gũi nhất với sinh hoạt hàng ngày của trẻ, đó chính là căn phòng của chúng.

Phòng ngủ không đơn thuần là không gian cư trú, nó là ẩn dụ cho tâm hồn của trẻ. Một môi trường bừa bộn, áp lực và cô lập sẽ vô tình làm trầm trọng thêm cảm giác trầm cảm một cách không tự chủ. Có người sẽ cho rằng điều này nghe thật "mê tín": Chẳng lẽ một chiếc giường, một ngọn đèn hay một cuốn sách thực sự có thể ảnh hưởng đến mức độ trầm cảm của trẻ?

Nhưng các nghiên cứu tâm lý học đã liên tục chỉ ra rằng, tác động của môi trường đối với việc hình thành cảm xúc mạnh mẽ hơn nhiều so với chúng ta tưởng tượng. Đúng như nhà tâm lý học Kurt Lewin đã nói: "Hành vi của con người là hàm số của cá nhân và môi trường". Mỗi vật dụng trong phòng đều có thể trở thành một sự "ám thị" cho tâm hồn.

Năm 2024, một nghiên cứu mới nhất đăng trên tạp chí Journal of Environmental Psychology cho thấy môi trường sống của thanh thiếu niên có tác dụng dự báo đáng kể đối với các triệu chứng trầm cảm. Sống lâu ngày trong căn phòng bừa bộn, u ám và thiếu các yếu tố tự nhiên sẽ làm gia tăng cảm giác cô đơn và bất lực; ngược lại, một căn phòng ngăn nắp, đủ ánh sáng và có các yếu tố tự nhiên như cây xanh có thể làm giảm đáng kể các triệu chứng lo âu và trầm cảm.

Đây không phải là một sự an ủi về tâm lý, mà là những thay đổi thực sự trong hoạt động thần kinh não bộ. Vì vậy, khi chúng ta nói "có 4 thứ trong phòng trẻ cần nhanh chóng lấy đi", chúng ta không nhấn mạnh vào sự mê tín, mà đang nhắc nhở các bậc phụ huynh rằng những chi tiết mà bạn cho rằng vô thưởng vô phạt, có thể đang âm thầm làm chậm tốc độ hồi phục của con.

#1: Đồ đạc quá bừa bộn và tích tụ

Sự bừa bộn không đơn giản là gây khó chịu về thị giác mà là một gánh nặng tâm lý. Đối với những đứa trẻ bị trầm cảm, căn phòng càng hỗn loạn, nội tâm càng dễ bị đè sụp. Nghiên cứu phát hiện ra rằng, sự lộn xộn khiến con người nảy sinh "cảm giác mất kiểm soát".

Ảnh minh họa

Mỗi món đồ chưa được sắp xếp đều là một nhiệm vụ chưa hoàn thành. Đối với những đứa trẻ vốn đã thiếu hụt năng lượng do trầm cảm, những vật dụng tích tụ này giống như lời nhắc nhở về sự "thất bại" của chính chúng, khiến chúng càng thêm bất lực. Sigmund Freud từng nói: "Trong tiềm thức không có gì bị lãng quên, tất cả những tàn dư sẽ quay trở lại dưới một hình thức nào đó".

Căn phòng bừa bộn chính là sự "vật chất hóa" của tiềm thức. Nó không chỉ phản ánh sự hỗn loạn trong tâm lý của trẻ, mà còn ngược lại, làm gia tăng sự hỗn loạn đó. Sự giúp đỡ thực sự đôi khi không phải là thúc giục trẻ phải dọn dẹp căn phòng sạch bóng ngay lập tức, mà là cha mẹ hãy đồng hành cùng con, bắt đầu dọn dẹp từ một món đồ nhỏ nhất. Ngay cả khi chỉ là sắp xếp lại một ngăn kéo, cũng có thể mang lại cho trẻ cảm giác rằng: "Mình vẫn có thể kiểm soát được một vài thứ".

#2: Những tấm rèm dày luôn kéo kín, che khuất ánh sáng

Trẻ bị trầm cảm thường thích kéo kín rèm cửa, tự cô lập mình với thế giới. Ánh sáng và sự náo nhiệt bên ngoài trở thành một loại đau đớn mà chúng không thể chịu đựng được. Tuy nhiên, việc ở trong môi trường u tối lâu ngày sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh trong não. Sự thiếu hụt ánh sáng sẽ ức chế sự cân bằng của melatonin và serotonin, khiến cảm xúc càng dễ rơi xuống vực thẳm.

Nhà tâm lý học Aaron Beck đã đưa ra một quan điểm kinh điển: "Trầm cảm là một kiểu co rút về mô hình nhận thức". Tấm rèm cửa kéo kín chính là sự cụ thể hóa của sự "co rút" này bởi khi đó, thế giới dường như chỉ còn lại một góc tối tăm, tư duy và cảm xúc dần bị khóa chặt. Triết gia Pháp Jean-Paul Sartre từng nói: "Địa ngục không phải là người khác, mà là sự đóng kín vô tận". Đứa trẻ ở trong căn phòng kéo kín rèm thực chất là đang tự nhốt mình vào một hầm ngục không ánh sáng.

Vì vậy, điều cha mẹ cần làm không phải là ra lệnh một cách thô bạo "hãy mở rèm ra", mà là nhẹ nhàng nhắc nhở con rằng, để ánh sáng tràn vào không phải là để phơi bày sự yếu đuối, mà là để cơ thể và tâm hồn có được một chút sự phục hồi từ tự nhiên.

#3: Các thiết bị điện tử quá mức

Bản thân các thiết bị điện tử không phải là mãnh thú, nhưng đối với trẻ bị trầm cảm, việc quá phụ thuộc vào chúng thường là một kiểu trốn chạy. Nếu căn phòng chất đầy máy chơi game, điện thoại, máy tính bảng, thế giới tinh thần của trẻ sẽ bị nhấn chìm trong những thông tin ảo vô tận.

Trong cuốn Amusing Ourselves to Death, Neil Postman đã viết: "Phương tiện truyền thông chính là ẩn dụ". Màn hình không chỉ là giải trí, nó sẽ âm thầm thay đổi cách trẻ hiểu về thế giới. Khi trẻ chìm đắm trong thế giới ảo cả ngày, sợi dây liên kết giữa chúng và thực tại càng bị cắt đứt, khiến trầm cảm càng khó xoay chuyển.

Ảnh minh họa

Nhà tâm lý học Albert Ellis từng nói: "Thứ làm chúng ta phiền muộn không phải là sự việc, mà là cách chúng ta nhìn nhận sự việc". Những đứa trẻ nghiện màn hình thường dùng sự ảo tưởng để thay thế cho thực tại nhằm trốn tránh nỗi đau. Tuy nhiên, trốn tránh không thực sự xoa dịu được trầm cảm, trái lại còn khiến trẻ mất đi nhiều sự hỗ trợ và trải nghiệm thực tế. Hạn chế thiết bị điện tử không phải là tước đoạt, mà là giúp trẻ tìm lại sự kết nối với thực tại.

#4: Những vật dụng mang tính tiêu cực hoặc ám thị tiêu cực

Đây là loại vật dụng dễ bị bỏ qua nhất. Ví dụ: Trong phòng trẻ treo đầy những tấm áp phích với lời bài hát bi thương, những đồ trang trí tông màu xám xịt, hay thậm chí là một vài biểu tượng tượng trưng cho cái chết và sự cô lập.

Những vật dụng này sẽ trở thành sự ám thị vô hình, khiến trẻ liên tục bị bao vây bởi cảm xúc tiêu cực. Trong tâm lý học, điều này gọi là "hiệu ứng mồi". Khi môi trường tràn ngập các ký hiệu tiêu cực, tư duy và cảm xúc của con người sẽ bị kéo vào cùng một quỹ đạo một cách vô thức. Chẳng hạn, nếu cứ nhìn chằm chằm vào một bức tranh xám xịt cô độc, trẻ sẽ dễ dàng chồng lớp hoàn cảnh của mình lên đó, làm sâu sắc thêm cảm giác bị cô lập.

Ngược lại, ngay cả khi chỉ là một vài chậu cây xanh đơn giản, một bức ảnh ấm áp, cũng có thể mang lại cho tâm hồn trẻ một sự ám thị khác, rằng thế giới không chỉ có bóng tối. Đúng như Carl Rogers đã chỉ ra trong On Becoming a Person: "Môi trường có thể khiến con người tự đóng kín, cũng có thể khiến con người hướng tới sự tự hiện thực hóa bản thân".

Kết

Tại sao lại nói "lấy đi 4 thứ này không phải là mê tín"? Bởi vì bản thân những món đồ này không phải là yếu tố quyết định, nhưng chúng tượng trưng cho một loại ám thị tâm lý bị bỏ qua. Sự bừa bộn khiến trẻ mất kiểm soát hơn; bóng tối tước đi sự hỗ trợ về cảm xúc; màn hình mang lại sự trốn chạy; và các biểu tượng tiêu cực tạo ra sự nặng nề. Chúng không phải là gốc rễ của trầm cảm, nhưng lại là những "kẻ tiếp tay".

Cha mẹ thường nghĩ rằng trẻ bị trầm cảm cần những phương án điều trị to lớn, mà quên mất rằng, trầm cảm cũng ẩn náu trong từng chi tiết của một căn phòng. Triết gia Nietzsche từng nói: "Ai có lý do 'tại sao' để sống thì có thể chịu đựng được bất kỳ câu hỏi 'như thế nào' nào". Và những điều chỉnh nhỏ nhặt này có lẽ chính là bắt đầu để giúp trẻ tìm lại lý do "tại sao" đó.

Khi chúng ta giúp trẻ dọn dẹp những "vật dụng nguy hiểm" này, ý nghĩa thực sự không nằm ở bản thân món đồ, mà nằm ở chỗ nói với trẻ rằng: "Con không hề đơn độc và bất lực, cuộc sống vẫn luôn có trật tự, có ánh sáng và có hy vọng". Đẩy lùi trầm cảm đôi khi không cần đến những khẩu hiệu vĩ đại, mà là một lần tĩnh lặng dọn dẹp, một hành động kéo rèm cửa, một lần đồng hành dịu dàng.