Trong căn phòng thí nghiệm tại thư viện Alexandria, những mảnh vụn bông trắng muốt được đun sôi suốt hai tiếng đồng hồ. Chúng được nghiền thành một thứ bột đặc sánh như sữa, rồi được những người thợ khéo léo cho vào khuôn đồng và ép chặt thành từng tờ giấy mỏng.

Thành phẩm thu được không phải là loại giấy dùng để in ấn những cuốn sách thông thường mà được đặc biệt tạo riêng cho công tác vi phục chế các bản thảo cổ, sắc lệnh hoàng gia, bản đồ và các bộ sách quý hiếm có tuổi đời lên đến hàng nghìn năm.

Khác với những loại giấy làm từ bột gỗ vốn dễ ngả vàng và mục nát theo thời gian, loại giấy đặc biệt làm từ 100% bông nội địa này đạt độ trung tính tuyệt đối về mặt hóa học và có độ bền vật lý đáng kinh ngạc, đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe nhằm bảo vệ những bản thảo quý trước sự tàn phá của thời gian.

Lời giải từ nghịch cảnh

Dự án này ra đời khi đại dịch Covid-19 càn quét, chuỗi cung ứng toàn cầu tê liệt khiến các phòng phục chế của thư viện không thể nhập khẩu các loại giấy chuyên dụng vốn là “xương sống” trong việc tu sửa các văn bản cổ. Nguồn hàng cạn kiệt, chi phí tăng vọt khiến công tác bảo tồn di sản bị trì trệ.

Theo ông Hossam al-Deeb, trưởng Bộ phận Bảo tồn và Kiểm soát môi trường tại Trung tâm Bản thảo của thư viện, suốt nhiều thập kỷ qua, Nhật Bản và Ý gần như độc quyền hoàn toàn thị trường loại giấy phục chế cao cấp.

"Sự thống trị này được xây dựng trên những lợi thế độc quyền về địa lý và những bí mật nghề nghiệp được truyền qua nhiều thế hệ", ông al-Deeb chia sẻ. "Nhật Bản dẫn đầu nhờ loài cây bản địa Kozo, cho ra những sợi thực vật có độ dài và sức bền độc nhất vô nhị".

Trong khi đó, vị thế của Ý lại được bảo chứng bởi những nhà máy có tuổi đời hàng thế kỷ như Fabriano, nơi giữ kín những công thức độc quyền được mài giũa qua nhiều thế hệ.

Để tự chủ công nghệ, các nhà bảo tồn Ai Cập đã lên đường tham gia các khóa nghiên cứu chuyên sâu tại chính Nhật Bản và Ý, quyết tâm mang những kỹ nghệ tinh hoa này về nước.

Sau vô số lần thử nghiệm thất bại, họ đã tìm thấy câu trả lời từ một nguồn tài nguyên bản địa được ví như “vàng trắng” của Ai Cập: đó là những sợi bông xơ dài cao cấp có kích thước lý tưởng từ 35mm đến 45mm.

Tận dụng nguồn phế phẩm trắng từ các xưởng may địa phương, nhóm nghiên cứu đã loại bỏ hoàn toàn các chất tẩy trắng hóa học độc hại để tạo ra một loại giấy mới có độ tinh khiết hóa học gần như tuyệt đối.

Ông Soliman Ahmed, một nhà nghiên cứu thuộc dự án, tâm sự rằng để hoàn thiện công thức này, nhóm đã phải bước qua những định luật hóa học cứng nhắc trên trang giấy. Theo ông, việc làm giấy thủ công, suy cho cùng, là một nghệ thuật của trực giác mà ở đó, người nghệ nhân phải cảm nhận được bằng xương bằng thịt trọng lượng chính xác của nước và lực nâng nhẹ nhàng của lưới lọc.

Thành quả thu về là những tờ giấy nhẹ tựa lông vũ, mỏng gần như trong suốt nhưng lại dẻo dai tới mức không thể xé rách bằng tay và có thể “hòa lẫn” vào các trang bản thảo cũ mà không để lại dấu vết sau quá trình phục chế.

Khát vọng vươn tầm thế giới

"Tổng cục Tiêu chuẩn và Chất lượng Ai Cập đã chính thức cấp chứng nhận, khẳng định loại giấy nội địa của chúng tôi đã vượt xa các tiêu chuẩn khắt khe nhất của quốc tế về độ bền lưu trữ," ông al-Deeb tự hào nói.

Ông cũng cho biết, thư viện sẽ sớm cung ứng loại giấy này cho các trung tâm phục chế khác trong nước, đồng thời hướng tới mục tiêu xuất khẩu toàn cầu.

Tại bàn kiểm định chất lượng, bà Lamia Antar, trưởng đơn vị sản xuất sợi chuyên dụng, chia sẻ rằng việc tự chủ sản xuất đã cởi bỏ một áp lực tài chính khổng lồ.

"Trước đây, chúng tôi phải bỏ ra tới 6 đô la Mỹ chỉ để nhập khẩu một tờ giấy. Giờ đây, với cùng một tiêu chuẩn chất lượng khắt khe như vậy, chi phí sản xuất tại quê nhà chỉ tốn chưa đầy 1 đô la".

Hiện tại, đơn vị đang sản xuất hai dòng sản phẩm: một phiên bản có dòng kẻ phục vụ việc phục chế sách cổ, và một phiên bản siêu mịn dành riêng cho các nghệ sĩ mỹ thuật.

Bà Antar nhấn mạnh, mọi quy trình can thiệp phục chế đều tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn quốc tế, đảm bảo khả năng đảo ngược 100% mà không làm tổn hại đến hiện vật gốc.

"Khi việc sản xuất trong nước đã đi vào quỹ đạo ổn định, chúng tôi đang tích cực hoàn thiện các thủ tục chứng nhận quốc tế để đưa loại giấy cao cấp này đến với các bảo tàng hàng đầu thế giới. Bước đi này không chỉ giúp Ai Cập thoát khỏi vị thế của một kẻ nhập khẩu yếu thế, mà còn biến quốc gia này thành một trung tâm quốc tế về bảo tồn di sản", bà nói.