Trong tâm thức của hầu hết chúng ta, khi một người nhắm mắt xuôi tay, họ sẽ được trở về với đất mẹ, "cát bụi lại trở về với cát bụi". Hoặc ở một số nền văn hóa, thi hài sẽ được hỏa táng, tro cốt rải xuống dòng sông hay lưu giữ trong những ngôi chùa thanh tịnh. Thế nhưng, nếu có dịp đặt chân đến vùng đồi núi hiểm trở ở miền Nam Trung Quốc hay vùng cao nguyên Sagada của Philippines, bạn sẽ chứng kiến một cảnh tượng hoàn toàn trái ngược mọi quy luật thông thường. 

Thay vì chôn cất dưới lòng đất, người xưa lại chọn cách treo những cỗ quan tài nặng hàng trăm ký lên các vách đá dựng đứng, cheo leo giữa mây ngàn gió núi. Tập tục kỳ lạ này đã kéo dài hàng ngàn năm, để lại vô vàn câu hỏi chưa có lời giải đáp cho giới khoa học, và trở thành nỗi ám ảnh đầy sức hút đối với những người đam mê khám phá văn hóa.

Hành trình săn lùng "Nghĩa địa giữa 

lưng chừng trời"

Câu chuyện bắt đầu vào năm 1985, khi Wong How Man - một nhà thám hiểm người Hong Kong từng làm việc cho National Geographic đang trong chuyến thám hiểm dọc theo dòng Trường Giang (Dương Tử). Tại một vách đá cao gần 90 mét ở phía nam tỉnh Tứ Xuyên, ông tình cờ phát hiện ra một quần thể quan tài gỗ nằm chênh vênh trên những cọc gỗ mục nát. Khoảnh khắc ấy đã đánh thức một niềm đam mê mãnh liệt trong ông, mở ra một hành trình dài ba thập kỷ rong ruổi khắp các vùng thâm sơn cùng cốc của Trung Quốc chỉ để... "săn" quan tài.

"Ban đầu, tôi chỉ tò mò không hiểu bằng cách quái nào họ có thể đưa những thứ nặng nề ấy lên tận đó. Nhưng rồi, tôi không thể ngừng suy nghĩ về lý do tại sao họ lại làm như vậy. Có quá nhiều giả thuyết được đặt ra", Wong chia sẻ.

Thực tế, những cỗ quan tài treo này (hanging coffins) xuất hiện rải rác khắp miền trung và miền nam Trung Quốc, đặc biệt là ở vùng thung lũng hẻo lánh phía nam dòng Trường Giang. Chúng được bố trí theo nhiều cách khác nhau: Có khi nhét sâu vào các khe nứt tự nhiên của vách đá, có khi đặt thăng bằng trên các dầm gỗ chìa ra ngoài, hoặc được xếp chồng chất trong những hang động đá vôi khổng lồ. Tuổi đời của chúng cũng rất đa dạng, cổ xưa nhất có lẽ là ở tỉnh Phúc Kiến, với niên đại lên tới 3.000 năm.

Giải mã bí ẩn: Lòng hiếu thảo hay sự bảo vệ 

thực dụng?

Đến nay, vẫn chưa có một lời giải thích nào hoàn toàn thuyết phục cho tập tục mai táng kỳ lạ này.

Một số ghi chép từ thời nhà Đường cho rằng, việc treo quan tài càng cao thể hiện lòng hiếu thảo càng lớn của con cháu đối với người đã khuất. Quan niệm này có lẽ xuất phát từ mong muốn đưa linh hồn người chết đến gần hơn với cõi trời. Tuy nhiên, nhiều học giả lại nghiêng về hướng giải thích thực dụng hơn: Việc treo quan tài lên cao giúp bảo vệ thi hài khỏi sự tàn phá của thú dữ rừng sâu, đồng thời tiết kiệm được quỹ đất bằng phẳng vốn đã vô cùng hiếm hoi ở các vùng đồi núi để dành cho việc trồng trọt sinh nhai.

Những khám phá mới vẫn không ngừng được công bố. Năm 2015, người ta phát hiện thêm 131 cỗ quan tài treo tại tỉnh Hồ Bắc, được đặt trong những hang động nhân tạo trên một vách đá rộng 50 mét và cao 100 mét. Bài báo thời điểm đó đã viết: "Các chuyên gia vẫn chưa thể hiểu nổi bằng cách nào người xưa có thể vận chuyển cỗ quan tài cùng thi hài và đồ tùy táng, tổng trọng lượng có thể lên tới hàng trăm kilogram lên những hang động vách đá hiểm trở đến vậy".

Để tìm kiếm câu trả lời, năm 2000, Wong How Man cùng tổ chức nghiên cứu của mình đã tiến hành một cuộc khai quật quy mô tại Vân Nam. Họ phải đu dây dọc theo vách đá, dựng giàn giáo tre mỏng manh để tiếp cận những cỗ quan tài đang đứng trước nguy cơ mục nát. Kết quả thu được lại tiếp tục dấy lên những bí ẩn mới. Những cỗ quan tài được đẽo từ thân cây gỗ nguyên khối, bên trong chứa đầy cát khiến chúng nặng trịch. Đáng ngạc nhiên hơn, nhiều quan tài chứa xương của nhiều người khác nhau. Wong suy đoán rằng, có thể thi hài được chôn cất dưới đất cho đến khi phân hủy hết, sau đó xương cốt mới được thu thập và đưa lên quan tài treo.

Nghiên cứu của ông cũng chỉ ra mối liên hệ giữa tập tục này với người Bo - một bộ tộc thiểu số từng sinh sống ở biên giới Tứ Xuyên và Vân Nam, những người được cho là đã biến mất vào thời nhà Minh. Dù cách thức vận chuyển vẫn là một ẩn số (có thể dùng ròng rọc kéo từ trên xuống, hoặc dựng giàn giáo đẩy từ dưới lên), nhưng rõ ràng tập tục mai táng lộ thiên này có những nét tương đồng nhất định với tục "điểu táng" (thiên táng) của người Tây Tạng hay Mông Cổ, nơi thi thể được dâng cho chim kền kền để linh hồn sớm siêu thoát.

Những quan tài treo ở thung lũng Echo, Philippines

Không chỉ tồn tại ở Trung Quốc, tập tục kỳ lạ này còn được tìm thấy ở Sagada, thuộc hòn đảo Luzon của Philippines, và thậm chí vẫn còn được thực hành cho đến tận những năm gần đây.

"Tổ tiên chúng tôi gọi nơi này là thung lũng Echo (Tiếng Vang)", Zel - một hướng dẫn viên người bản địa thuộc bộ tộc Igorot chia sẻ khi dẫn khách du lịch xuống khu vực có hàng chục cỗ quan tài treo lơ lửng. "Khi có người chết được đưa tới đây, các già làng sẽ hét lớn để âm thanh vang vọng khắp thung lũng. Bằng cách đó, họ có thể giao tiếp với linh hồn người đã khuất".

Tại Sagada, dù nhiều người đã chuyển sang theo đạo Thiên chúa từ khi người Mỹ đến đây vào cuối thế kỷ 19, nhưng những tín ngưỡng nguyên thủy (thuyết vật linh - Animism) vẫn đan xen sâu sắc trong đời sống tinh thần. Điều này được thể hiện rõ qua việc nhiều cỗ quan tài treo mang cả biểu tượng thánh giá hay những dòng kinh thánh được khắc trên gỗ.

Việc treo quan tài ở đây không dành cho tất cả mọi người. Theo luật tục của bộ tộc, chỉ những người có cái chết "sạch sẽ" tức là ra đi nhẹ nhàng do tuổi già, không phải do bệnh tật truyền nhiễm hay chết bất đắc kỳ tử mới được an táng theo cách này. Tùy thuộc vào việc người chết theo đạo Thiên chúa hay giữ nguyên tín ngưỡng truyền thống, họ sẽ được đặt trong những cỗ quan tài dài, hoặc bị buộc lại trong tư thế bào thai và nhét vào những cỗ quan tài ngắn hơn. Cỗ quan tài gần nhất được treo ở khu vực này là vào năm 2010.

Dấu ấn thời gian và sự tàn phá của con người

Dù mang trong mình giá trị văn hóa và lịch sử to lớn, nhưng số phận của những "nghĩa địa giữa lưng chừng trời" này lại khá chông chênh.

Ở Trung Quốc, nhiều địa điểm quan tài treo không được bảo vệ đúng mức. Quá trình phong hóa tự nhiên khiến gỗ mục nát, xương cốt lộ ra ngoài. Đáng buồn hơn, nạn đào trộm mộ đã tàn phá nhiều di tích. Wong How Man từng đau xót chứng kiến những cỗ quan tài treo ở Tứ Xuyên dù nằm cách mặt đất 90 mét và được công nhận là "di tích văn hóa cấp quốc gia" vẫn bị trộm khoét rỗng để lấy đi những thanh kiếm cổ và đồ tùy táng giá trị. Ngay cả những du khách thiếu ý thức cũng để lại những hình ảnh phản cảm, như việc cắm điếu thuốc lá vào hàm của một hộp sọ vô danh.

Ở Philippines, sự tò mò của du khách (Dark Tourism - Du lịch hắc ám) cũng mang lại rắc rối. Chính quyền địa phương đã phải dựng hàng rào ngăn cách sau khi có quá nhiều du khách cố tiếp cận gần, thậm chí tạo dáng chụp ảnh selfie cùng các cỗ quan tài, một hành động bị người dân địa phương coi là xúc phạm tới linh hồn tổ tiên họ.

Cho đến nay, những cỗ quan tài treo chênh vênh trên vách đá vẫn là một dấu hỏi lớn đối với giới khảo cổ học và nhân chủng học. Có lẽ, như lời nhà thám hiểm Wong How Man đã nói, chúng ta sẽ không bao giờ biết được chính xác tuyệt đối cách thức và lý do người xưa thực hiện tập tục này. Nhưng chính sự bí ẩn ấy lại làm nên sức hấp dẫn khôn tả. Dù theo thời gian, những cỗ quan tài ấy sẽ dần mục nát, rơi rụng hay hóa thạch hòa mình vào vách đá vôi, chúng vẫn mãi là một minh chứng sống động cho thế giới tâm linh phong phú và những nỗ lực phi thường của con người cổ đại trong việc tìm kiếm một chốn an nghỉ cuối cùng, nơi họ có thể thực sự chạm tới bầu trời.

(Theo CNN, Atlas Obscura và các nguồn tài liệu khảo cổ học)