Ảnh minh họa: ITN

Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đã đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí trung tâm của ba đột phá chiến lược, coi đây là trụ cột cho phát triển nhanh và bền vững. Định hướng này được cụ thể hóa mạnh mẽ trong hai năm cuối nhiệm kỳ, đặc biệt với việc ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW, xác lập khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là “đột phá quan trọng hàng đầu”, là động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất và đổi mới phương thức quản trị quốc gia.

Điểm nổi bật của giai đoạn này là sự thay đổi căn bản trong nhận thức. Khoa học và công nghệ không còn được xem như một lĩnh vực chuyên ngành, mà được xác định rõ là động lực cốt lõi của phát triển đất nước, gắn trực tiếp với mục tiêu nâng cao năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Tư duy quản lý nhà nước cũng chuyển mạnh từ “quản lý” sang “kiến tạo và dẫn dắt phát triển”; từ chú trọng đầu vào sang coi trọng kết quả đầu ra và tác động thực tiễn; từ tâm lý e ngại rủi ro sang chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong nghiên cứu, thử nghiệm và đổi mới. Đây được xem là bước chuyển mang tính nền tảng, góp phần giải phóng tiềm năng sáng tạo trong toàn xã hội, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp.

Trên cơ sở đổi mới tư duy, nhiệm kỳ Đại hội XIII chứng kiến những đột phá mạnh mẽ về thể chế khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đảng ủy Bộ Khoa học và Công nghệ đã chỉ đạo rà soát, tháo gỡ các mâu thuẫn, chồng chéo trong hệ thống pháp luật; kịp thời sửa đổi, bổ sung văn bản quy phạm pháp luật và nghiên cứu các vấn đề mới phát sinh.

Trong nhiệm kỳ, Chính phủ đã trình Quốc hội thông qua 10 dự án luật cùng nhiều nghị quyết quan trọng, đồng thời ban hành đồng bộ các văn bản dưới luật, hình thành hệ sinh thái pháp lý thông thoáng, có tính đặc thù cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Thể chế từng được coi là “điểm nghẽn của điểm nghẽn” đã trở thành một trong những đột phá then chốt.

Lần đầu tiên, đổi mới sáng tạo được đặt ngang hàng với khoa học và công nghệ; phương thức quản lý chuyển từ đầu vào sang quản lý theo kết quả đầu ra. Tổ chức, cá nhân được sở hữu và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận, đồng thời được miễn, giảm thuế thu nhập cá nhân. Định hướng chuyển từ “sử dụng” sang “làm chủ” công nghệ chiến lược được xác lập rõ, với yêu cầu các kết quả nghiên cứu phải đo lường được tác động và đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế – xã hội.

Trong công nghiệp công nghệ số, hành lang pháp lý cho các lĩnh vực mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, tài sản số từng bước được hoàn thiện, đi kèm chính sách ưu đãi cho các dự án trọng điểm. Nhiều điểm nghẽn về viễn thông, tần số, tiêu chuẩn, sở hữu trí tuệ và năng lượng nguyên tử cũng được tháo gỡ, tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất cho giai đoạn phát triển mới.

Những đổi mới về thể chế và chính sách đã tạo chuyển biến rõ rệt trong mô hình tăng trưởng. Giai đoạn 2021–2024, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế ước đạt 46,2%, vượt mục tiêu Đại hội XIII đề ra. Điều này cho thấy tăng trưởng của Việt Nam ngày càng dựa nhiều hơn vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Kinh tế số nổi lên như một động lực then chốt, với tỷ trọng trong GDP năm 2025 ước đạt 20,5%, vượt mục tiêu 20% đặt ra cho cả nhiệm kỳ. Tốc độ tăng trưởng kinh tế số duy trì khoảng 20% mỗi năm, cao hơn nhiều so với mức tăng trưởng chung của nền kinh tế.

Công nghiệp công nghệ số trở thành ngành công nghiệp nền tảng và động lực tăng trưởng mới. Năm 2024, doanh thu toàn ngành ước đạt 158 tỷ USD, kim ngạch xuất khẩu 132,3 tỷ USD, thu hút khoảng 1,8 triệu lao động và gần 74.000 doanh nghiệp. Công nghiệp phần cứng, điện tử vươn lên là ngành xuất khẩu lớn nhất, với quy mô tương đương khoảng 30% GDP; Việt Nam đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu điện thoại di động và nằm trong nhóm năm quốc gia sản xuất, cung cấp thiết bị thương mại 5G. Trong lĩnh vực dịch vụ, Việt Nam xếp thứ 7 thế giới về Chỉ số vị trí dịch vụ toàn cầu, trở thành điểm đến gia công phần mềm quan trọng của châu Á.

Trong nông nghiệp, khoa học và công nghệ góp phần tạo ra nhiều giống cây trồng, vật nuôi mới có năng suất cao, khả năng chống chịu tốt với biến đổi khí hậu, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và thu nhập cho nông dân. Ở lĩnh vực y – dược, việc làm chủ công nghệ sản xuất vắc-xin, ghép tạng và các kỹ thuật y học hiện đại đã góp phần quan trọng vào bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Đổi mới sáng tạo cũng lan tỏa ngày càng sâu rộng trong cộng đồng doanh nghiệp. Đến năm 2025, 34,6% doanh nghiệp Việt Nam có hoạt động đổi mới sáng tạo; 962 doanh nghiệp được cấp Giấy chứng nhận doanh nghiệp khoa học và công nghệ, tạo việc làm cho hơn 42.000 lao động kỹ thuật cao. Khu vực tư nhân giữ vai trò chủ đạo khi chiếm 98,5% số doanh nghiệp khoa học – công nghệ và hơn 90% kết quả công nghệ được đầu tư bằng vốn tư nhân.

Song song với đó, chuyển đổi số quốc gia được triển khai mạnh mẽ, hình thành hệ thống hạ tầng số, dữ liệu số và nền tảng dùng chung, góp phần đổi mới phương thức quản lý nhà nước, tổ chức sản xuất và đời sống xã hội.

Nguồn nhân lực khoa học – công nghệ tiếp tục được củng cố. Giai đoạn 2021–2023, tổng nhân lực nghiên cứu và phát triển tăng từ 187.298 lên 207.838 người, trong đó khu vực doanh nghiệp chiếm gần 20%, phản ánh rõ định hướng lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia và làm chủ công nghệ trong giai đoạn phát triển mới.